على ما اذا علم اجمالا فافهم .
ترجمه :
استدلال براى وجوب فحص به آيات و اخبار
سپس مرحوم مصنّف مىفرماين :
بنابراين اولى و شايسته است كه براى وجوب فحص بآيات و اخبارى كه دلالت بر وجوب تفقّه و تعلّم داشته و نيز ادلّه نقليّهاى كه مدلولشان ثبوت مؤاخذه كسى است كه تعلّم و فراگرفتن علم را ترك نموده و در مقام اعتذار از عدم عمل ، عدم علم را بهانه قرار مىدهد استدلال نمود چنانچه در پارهاى از اخبار در مقام تقرير مؤاخذه تارك علم آمده است كه در روز حساب بوى گفته مىشود :
هلّا تعلّمت ( چرا بدنبال تحصيل علم نرفتى ) .
بنابراين به واسطه اين ادلّه ( آيات و اخبار ) مىتوان اطلاق اخبارى كه بر برائت دلالت دارند مقيّد ساخت چه آنكه قويّا مىتوان ادّعاء نمود ظاهر اين اخبار و آيات اينست كه مؤاخذه تارك علم و احتجاج بر او بخاطر آنست كه بدنبال تحصيل علم نرفته و آن را ترك كرده است يعنى تفحّص از احكام را رها نموده نه آنكه مؤاخذه مزبور به جهت آن باشد كه وى بمعلومات خود عمل نكرده است و لو معلومات اجمالى باشند ، بنابراين مىتوان گفت :
اينكه بتوان بين اطلاق ادلّه برائت و آيات و روايات مزبور اينطور جمع نمود كه اخبار دالّه بر مؤاخذه ، مؤاخذه را بر ترك عمل به چيزى كه علم به آن حاصل است مترتّب نموده اگرچه علم اجمالى باشد .
درست نبوده و مجالى براى اين جمع وجود ندارد .
تحرير و شرح
قوله : الاستدلال للوجوب : يعنى وجوب فحص و تحصيل علم .