ب : عقل .
شرح دليل عقلى
شرح دليل عقلى چنين است :
اساسا بدون فحص جائى براى برائت وجود ندارد زيرا اجمالا مىدانيم كه در بين موارد شبهه تكليف ثابت است بهطورى كه اگر از آن تفحّص بشود معلوم شده و به آن ظفر پيدا مىكنيم و پرواضح است در چنين وضعى عقل اجراء برائت را تجويز نكرده بلكه حكم بلزوم فحص مىنمايد .
خدشه مرحوم مصنّف در دو دليل مذكور
مرحوم مصنّف مىفرماين :
مخفى نماند كه دليل اوّل يعنى اجماع را بعنوان حجّت و دليل بر لزوم فحص نمىتوان پذيرفت زيرا اجماع بر دو قسم است :
1 - اجماع محصّل .
2 - اجماع منقول .
اجماع محصّل در اينجا كه حاصل نيست و نمىتوان از بررسى اقوال چنين اتّفاقى را بدست آورد .
و امّا اجماع منقول :
بايد بگوئيم اين قسم از اجماع به ملاحظه وهن و عدم اعتبارى كه دارد نقلش فائدهاى ندارد و اساسا تحصيل اجماع در مثل چنين مسألهاى كه حاكم در آن عقل است بسيار مشكل بوده اگر نگوئيم عادتا مستحيل و غيرممكنست زيرا احتمال قوى مىدهيم كه مستند و مدرك بسيارى از علماء اگر تمامشان نباشند همانست كه ذكر گرديد يعنى حكم عقل به برائت