ترجمه :
پنجم اختلاف در اعتبار قيام مبدأ به ذات در صدق مشتقّات
امر پنجم از امور باقيمانده اينست كه :
بعد از اتّفاق حضرات بر اعتبار مغايرت بين مبدأ و ذات بينشان اختلاف شده است در اينكه آيا صدق مشتقّات موقوف است به قيام مبدأ به ذات بنحو حقيقت يا چنين توقّفى در صدق آنها وجود ندارد :
كسانى كه قائل بعدم اعتبار قيام هستند چنين استدلال نمودهاند :
كلمات : ضارب و مولم قطعا صادق هستند با اينكه مبدأ آنها كه ضرب و الم باشد قائم بمضروب و مولم ( بفتح لام ) مىباشند نه به ضارب و مولم ( بكسر لام ) .
تحقيق مرحوم مصنّف
مرحوم مصنّف مىفرمايد :
از نظر ما تحقيق آنست كه بگوئيم :
كسى كه از اهل فكر و تأمّل است بدون شكّ و ترديد مىداند كه در صدق مشتقّ بر ذات و حملش برآن تلبّس ذات به مبدأ بنحو خاصّى از انحاء تلبّسات معتبر است .
و مقصود از انحاء تلبّسات ، تلبّسات مختلفى است كه اختلافشان ناشى است از اختلاف موادّ با هم يا معلول و پديده تغاير و تفاوت هيآت مىباشد چه آنكه مادّه در مشتقّات گاهى بر قيام صدورى و زمانى بر قيام حلولى و در برخى اوقات بر قيام وقوعى ( چه وقوع برآن و چه وقوع در آن ) دلالت دارد .
و بسا مادّه بر گونهاى است كه از آن انتزاع مبدأ از ذات و