« ان » غير مصدرى همچون « ان » كه بعد از مادّه علم قرار بگيرد مانند :
علم ان سيكون منكم مرضى .
( خدا مىداند كه برخى از شما مريض و ناتوان هستيد ) .
شاهد در « ان » است كه بعد از « علم » قرار گرفته لذا مصدريّه نبوده بلكه مخفّفه از مثقّله است از اينرو فعل مضارع بعد از آن منصوب نشده است .
مصنّف گويد :
و امّا « ان » كه بعد از فعل ظنّ قرار گرفته پس به آن نصب بده و در عين حال مرفوع آوردن فعل مضارع را بعد از آن نيز صحيح بدان و در صورت رفع معتقد باش كه « ان » مخفّف از « انّ » است و وقوع آن در كلام اهل لسان شايع و فراوان مىباشد .
شارح گويد :
مقصود اينست كه نصب دادن به « ان » كه بعد از فعل ظنّ قرار گرفتن ارجح از رفع دادن به آن مىباشد و بعبارت ديگر در آن هردو وجه جايز بوده منتهى نصب ارجح از رفع است مانند آنچه در آيه شريفه آمده .
أحسب الناس ان يتركوا .
( آيا مردم چنين مىپندارند كه واگذارده مىشوند ) .
شاهد در « ان » بوده كه بعد از « حسب » به معناى « ظنّ » قرار گرفته و « يتركوا » را منصوب كرده لذا « نون » رفعى آن را به نصبى انداخته است .
و چنانچه اشاره شد رفع فعل مضارع بعد از آن نيز صحيح است همچون فرموده حقتعالى :
و حسبوا ان لا تكون فتنة ( پنداشتند كه برآنها امتحانى نخواهد بود ) .
شاهد در « ان » بوده كه بعد از « حسبوا » به معناى « ظنّوا » قرار گرفته و « تكون » بعد از آن به حالت رفع آمده است .
البتّه بايد توجّه داشت كه در صورت مرفوع آمدن فعل مضارع بعد از « ان » ديگر نبايد آن را « ان » ناصبه دانست بلكه مخفّفه از مثقّله مىباشد و همان طورى كه مصنّف گفته وقوع و ورود آن در كلام اهل لسان مطّرد و شايع مىباشد .
سپس مصنّف گويد :
برخى « ان » را مهمل از عمل قرار دادهاند زيرا آن را بر « ما » كه نظيرش مىباشد حمل كردهاند و اين اهمال در موردى است كه « ان » استحقاق عمل كردن را دارد .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1655
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٦٥٥