التزم : معطوف به جمله اسميّه در مصراع اوّل .
الادغام : نائب فاعل براى « التزم » .
ايضا : مفعول مطلق تأكيدى .
فى : حرف جرّ .
هلمّ : مجرور به « فى » ، متعلّق به « التزم » .
ترجمه :
لازم است در فعل تعجّب كه بروزن « افعل » مىباشد دو حرف متماثل از هم منفكّ بيايند و در « هلمّ » ادغام لازم و واجب مىباشد .
متن : « 999 »
و ما بجمعه عنيت قد كمل * نظما على جلّ المهمّات اشتمل
تجزيه و تركيب
واو : عاطفه .
ما : موصوله ، مبتداء .
بجمعه : مضاف و مضاف اليه و مضاف مجرور است بباء ، متعلّق به « عنيت » .
عنيت : فعل ماضى ، مجهول ، صله براى « ما » .
قد : به معناى تحقيق .
كمل : ماضى ، مفرد ، مذكّر ، غائب ، خبر براى « ما » .
نظما : حال از فاعل در « كمل » .
على : حرف جرّ .
جلّ : مجرور به « على » ، متعلّق به « اشتمل » ، مضاف .
المهمّات : مضاف اليه .
اشتمل : فعل ماضى ، مفرد ، مذكّر ، غائب ، ثلاثى مزيد ، باب افتعال .
ترجمه :
و آنچه را كه نيّت جمعآورى آن را داشتم البتّه در اينجا تمام و كامل شد در حالى كه به صورت نظمى درآمده كه مشتمل است براهمّ از مطالب اين علم .
متن : « 1000 »
أحصى من الكافية الخلاصة * كما اقتضى غنى بلا خصاصة