ترجمه و شرح :
مبحث تصريف
شارح گويد :
آن طورى كه مصنّف در شرح كافيه آورده تصريف عبارتست از :
گرداندن كلمه واحدى از بنائى به غير آن به منظور غرض لفظى يا معنوى .
و چون اين گرداندن و تحويل دادن در كلمات فراوان و بسيار است مصنّف از لفظ « تصريف » كه مصدر باب تفعيل بوده و برمبالغه دلالت دارد استفاده كرده و گفته است باب التصريف و نگفته : باب الصّرف .
مصنّف گويد :
حرف و كلمهاى كه شبيه به آن است از صرف برى بوده ولى غير ايندو شايستگى براى آن را دارد .
شارح گويد :
مقصود از كلمه شبيه به حرف ، مبنى مىباشد و حاصل كلام آنكه :
حرف و آنچه به آن شباهت دارد همچون مبنى از صرف و دگرگونى برى و بر كنار مىباشند .
مصنّف در اين عبارت « من الصّرف برى » به لفظ « صرف » تعبير نموده نه تصريف زيرا خواسته است بدين وسيله اشاره كند كه حرف و كلمه مشابه با آن بوجه من الوجوه و ابدا قابل صرف نيستند در حالى كه اگر به جاى آن كلمه تصريف به كار مىبرد اينطور توهّم مىشد كه در ايندو كثرت صرف و مبالغه منفى است نه اصل صرف و اين معنا خلاف واقع مىباشد .
و بهر صورت تصرّف در حروف و كلمات شبيه به آنها وجود نداشته ولى غير ايندو يعنى اسماء معرب و فعلى كه جامد نيست سزاوار و شايسته براى تصريف مىباشند .
مصنّف گويد :
كلمهاى كه كمتر از سه حرف باشد قابل تصريف نيست مگر آنچه در آن تغييرى پيدا شده باشد .
شارح گويد :
سرّ اين گفتار كه كلمه كمتر از سه حرف قابل تصريف نيست آنست كه اساسا هيچ كلمهاى كمتر از سه حرف نيست مگر حروف و كلمه شبيه به آنها كه مبنى باشد و