مصنّف گويد :
وصل شدن هاء سكت به هركلمهاى كه به حركت بناء لازم متحرّك شده جايز مىباشد .
شارح گويد :
بين « اجز » و « بكلّ » لفظ « كائن » مقدّر است تا « بكلّ » متعلّ به آن باشد و حاصل كلام اينكه :
به هركلمهاى كه داراى حركت لازم و اصلى بنائى دارد مىتوان هاء سكت را هنگام وقف ملحق نمود مانند :
هاؤم اقرئوا كتابيه ( بيائيد بخوانيد نامه مرا ) .
شاهد در « كتابيه » است كه در اصل « كتابى » بوده و چون « ياء » متكلّم داراى فتحه است و فتحه حركت بناء اصلى براى « ياء » مىباشد لاجرم در وقف برآن هاء سكت را آورده و ملحق به آن نمودهايم .
تنبيه
شارح گويد :
مصنّف در متن چنين گفته : تحريك بناء لزما .
يعنى صفت بناء را براى كلمه مورد وقف لازم قرار داد و افزود كه در وقف برچنين كلمهاى « هاء سكت » ملحق مىشود .
به اين قيد احتراز نمود از كلمهاى كه بنائش لازم نيست همچون « منادى » چه آنكه منادى گاهى مبنى و زمانى معرف است لذا هاء سكت به آن متّصل نمىشود اگر چه در حال وقف باشد .
و فعل ماضى نيز همچون منادى و كلمهاى كه بنائش لازم نيست مىباشد به اين معنا كه الحاق هاء سكت به آن جايز نبوده اگر چه مبنى الاصل بوده و صفت بناء براى آن لازم مىباشد چه آنكه فعل ماضى در صفت و صله و خبر و حال و شرط و جواب واقع شدن همچون فعل مضارع و شبيه به آن مى باشد لاجرم از حكم كلمهاى كه لازم البناء
است خارج گرديده و همان طورى كه مصنّف در بيت بعدى اشاره نموده الحاق هاء سكت به كلمه غير لازم البناء شاذ و خلاف قاعده مىباشد .
مصنّف گويد :
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1988
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٩٨٨