بردّ ما حذف منه ( ما ) دام ( لم يحو غير التّاء ثالثا كما ) علما فقل فيها : موىّ و كشفة فقل فيها : شفيهة بخلاف ما إذا حوى ثلاثة غير التّاء فلا تكمل ، كجويه فى جاه .
( و من بترخيم يصغّر اكتفى بالأصل ) و حذف الزائد لأنّه حقيقته و ألحق به تاء التّأنيث إذا كان مؤنّثا ثلاثيّا ( كالعطيف يعنى المعطفا ) و كحميد فى حامد و حمدان و حمّاد و محمود و أحمد و سويدة فى سوداء و قريطس فى قرطاس .
ترجمه و شرح :
مصنّف گويد :
انفصال را در كلمهاى كه برتثنيه يا جمع صحيح دلالت دارد مقدّر بگير .
شارح گويد :
مقصود اينست كه : ديگر از مواضعى كه بايد برخى از حروف كلمه را از آن جدا فرض كرد تثنيه و جمع صحيح است چه آنكه علامت تثنيه و جمع را نمىتوان جزء كلمه قرار داد لاجرم هنگام تصغير نبايد حذف شوند از اينرو در تصغير : جداران ( دو ديوار ) و ظريفون ( مردان خوشگفتار ) و ظريفات ( زنان خوشگفتار ) كه علم قرار داده شدهاند مىگوئيم : ، جديران و ظريفون و ظريفات .
كلمه « جلا » در متن مصنّف با جيم فعل ماضى است يعنى دلالت كند برجمع صحيح .
مصنّف گويد :
الف تأنيثى كه مقصوره بوده وقتى در مرتبه زائد برچهارم واقع شود هنگام تصغير ثابت نمىماند .
شارح گويد :
مشروطبه اينكه قبل از الف مقصوره مزبور حرف مدّى قرار نگرفته باشد چه آنكه تنها در اين صورت آن را ثابت نگاه نداشته بلكه حذفش مىنمايند مانند :
قرقرى ( اسم مكانى است ) و لغّيزى ( لانه موش صحرائى ) كه در تصغير آنها مىگوئيم : قريقر و لغّيز .
مصنّف گويد :
و در تصغير حبارى مخيّرهستى بين گفتن حبيرى و حبيّر .
شارح گويد :
يعنى : در هركلمهاى كه الف مقصوره بوده و قبل از آن حرف مدّ باشد مانند :
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1911
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٩١١