( و أولها ) أى الكلمة المنقلبة ( ما كان قبل قد ألف ) من علامة التثنية ( و ما ) كان ممدودا و همزته بدل من ألف التّأنيث ( كصحراء بواو ثنّيا ) فيقال فيه « صحراوان » ( و ) الّذى همزته للألحاق ( نحو علباء ) أو بدل عن أصل نحو ( كساء و حياء ) ثنّى ( بواو أو همز ) فيقال علباوان علباآن و كساوان و حياوان و كساآن و حياآن ، لكن فى شرح الكافية أنّ إعلال الأوّل أرجح من تصحيحه و أنّ الثّانى بالعكس .
( و غير ما ذكر ) كالّذى همزته أصليّة ( صحّح ) فقل فى قرّاء قرّاآن ( و ما شذّ ) عن هذه القواعد ( على نقل ) عن العرب ( قصر ) كقولهم فى خوزلى خوزلان ، و فى حمراء حمرايان ، و فى عاشوراء عاشوراءان ، و فى كساء كسايان و فى قرّاء قرّاوان .
ترجمه و شرح :
مبحث كيفيّت ساختن تثنيه و جمع صحيح در اسم مقصور و ممدود و مطالبى ديگر
مصنّف گويد :
آخر اسم مقصورى كه تثنيه آورده مىشود را ياء قرار بده مشروط باينكه از سه حرف بيشتر باشد .
شارح مىگويد :
مقصود آنست كه هراسم مقصور مفردى كه حروفش بيشتر از سه تا بوده يعنى چهار حرفى يا بيش از آن باشد هنگام تثنيه ساختن آخرش به ياء قلب مىشود بنابراين در تثنيه « حبلى » بايد بگوئيم : حبليان ( دو زن باردار ) .
مصنّف گويد :
و همچنين است كلمهاى كه اصلش يائى باشد همچون : فتى .
و نيز اسم جامدى كه اماله شود نظير : متى .
شارح گويد :
منظور اينست كه در دو مورد ديگر اسم مقصور مفرد هنگام تثنيه آخرش ياء واقع مىشود :
الف : هراسم ثلاثى كه در اصل يائى باشد مانند : فتى ( جوانمرد ) لذا در تثنيه آن مىگوئيم : فتيان ( دو جوانمرد ) .