ترجمه و شرح :
مبحث حكايت
مصنّف گويد :
بواسطه « اىّ » آنچه را كه براى نكرهاى است كه از آن با « اىّ » سؤال شده حكايت كن در حال وقف يا هنگام وصل .
مؤلّف گويد :
توضيح گفته مصنّف اينست كه :
كلمه نكرهاى كه در عبارتى واقع شده قطعا داراى حالات و خصوصيّاتى است از قبيل رفع ، نصب ، جرّ ، تذكير و تأنيث ، افراد و تثنيه و جمع مانند :
جائنى رجل ، رأيت رجلا ، مررت برجل .
يا نظير :
جائتنى امرئة ، رأيت امرئة ، مررت بامرئة .
در عبارات اوّل « رجل » كه نكره است مفرد مذكّر بوده كه به صورت مرفوع و منصوب و مجرور ديده مىشود .
و در عبارات دوّم « امرئة » كه نكره است مفرد مؤنّث بوده كه داراى حالات رفع و نصب و جرّ مىباشد .
حال اگر كسى يكى از اين عبارات را گفته مثلا بگويد :
جائنى رجل ( آمد نزد من مردى ) .
و شما در مقام سؤال بگوئى :
اىّ رجل ( كدام مرد ) .
در عبارت دوّم مىبينيم كه « اىّ » حالات « رجل » را كه در جمله « جائنى رجل » دارد به خود گرفته يعنى همچون « رجل » مفرد و مذكّر و مرفوع آمده .
يا اگر گوينده بگويد :
رأيت امرئة ( زنى را ديدم ) .
و شما در مقام سؤال بگوئى :
ايّة امرئة ( كدام زن ) .
ملاحظه مىكنيم كه « ايّة » حالات « امرئة » را كه در جمله « رأيت امرئة » دارد به خود گرفته است يعنى مانند « امرئة » مفرد و مؤنث و منصوب آمده .
با توجّه به اين نكته مىگوئيم :