ترجمه و شرح
حكم كلا و كلتا
مصنّف گويد :
كلا و كلتا به كلمهاى كه معناى تثنيه را بدون تفرّق ميفهماند و معرّف مىباشد اضافه ميشوند شارح گويد :
مقصود اينست كه : دو كلمه « كلا و كلتا » به كلمهاى اضافه ميشوند كه داراى سه شرط باشد :
الف : آنكه مفهم معناى تثنيه باشد اعمّ از آنكه لفظا و معنا چنين بوده مانند :
جائنى كلا الرّجلين ( آمدند نزد من هردو مرد ) و جائتنى كلتا المرأتين ( آمدند نزد من هردو زن ) در اين دو مثال لفظ « الرجلين » و « المرأتين » هم لفظا تثنيه بوده و هم معنا و كلا و كلتا به اين دو اضافه شدهاند .
و يا معنا فقط تثنيه بوده نه لفظا مانند :
جائنى كلاهما و جائتنى كلتاهما .
در اين دو مثال « كلا » و « كلتا » به « هما » اضافه شدهاند و اين لفظ تثنيه نيست فقط در معنا تثنيه مىباشد .
و از همين قبيل است آنچه در كلام عبد اللّه بن الزبعرى آمده :
انّ للخير و للشرّ مدى * و كلا ذلك وجه و قبل
يعنى : همانا براى خوبى و بدى نهايتى است و هركدام از ايندو وجهى هستند كه مردم بسوى آن روى آورده همان طورى كه به طرف قبله روى مىآورند .
در اين بيت « كلا » به « ذلك » اضافه شده كه باعتبار مشار اليهش يعنى « خير و شرّ » معنا تثنيه است ولى در لفظ مفرد مىباشد .
ب : آنكه معرّف باشد اعمّ از آنكه معرّف به الف و لام بوده يا غير آن همچون ضمير يا اسم اشاره باشد چنانچه امثله آن گذشت .
ج : افاده معناى تثنيه بدون تفريق بوده و از حرف عطف كمك گرفته نشده باشد .
با توجّه به اين شرائط بايد بگوئيم :
دو لفظ مذكور يعنى « كلا و كلتا » ابدا به مفرد و يا نكره اضافه نميشوند ولى كوفيّون معتقدند كه اين دو به نكره قابل اضافه هستند .
و همچنين به كلمهاى كه بواسطه حرف عطف مفيد معناى تثنيه است اضافه نميشوند و اينكه در قول شاعر « كلّا » به تثنيه با عطف اضافه شده شاذّ و بر خلاف قياس