مثنى و ثلث ) و مثلث ، إذ هما معدولان عن اثنين اثنين و ثلاثة ثلاثة ( و ) فى ( اخر ) جمع أخرى ، أنثى آخر ، إذ هو معدول عن الآخر .
( و وزن مثنى و ثلاث كهما ) فى منع الصّرف لما ذكر ( من واحد لأربع فليعلما ) نحو « أحاد » و « موحد » و « رباع » و « مربع » ، و سمع ايضا مخمس و عشار و معشر ، و أجاز الكوفيّون و الزّجاج قياسا خماس و سداس و مسدس و سباع و مسبع و ثمان و مثمن و تساع و متسع .
ترجمه و شرح
مصنّف گويد :
وصف كه بروزن افعل است در حالى كه مؤنّث آن بدون تاء باشد سبب غير منصرف شدن اسم مىباشد همچون : اشهل .
شارح گويد :
مقصود اينست كه وصفى كه بروزن افعل است به دو شرط سبب غير منصرف شدن اسم مىباشد :
الف : آنكه وصف اصلى باشد يعنى واضع آن را در اصل براى معناى وصفيّت وضع كرده باشد .
ب : آنكه مؤنّثش با تاء استعمال نشده بلكه براى مؤنّث وزن مخصوصى وضع نموده باشند يا اساسا وصف مزبور صرفا مذكر داشته و مؤنّثى براى آن نباشد .
امّا وصفى كه براى مؤنّث آن وزن مخصوص باشد همچون :
افعل ، فعلاء نظير اشهل ، شهلاء .
يا مانند :
افعل ، فعلى مثل افضل ، فضلى .
و امّا وصفى كه اصلا مؤنّث نداشته باشد همچون :
اكمر ( عظيم الحشفه ) چه آنكه بديهى است اين كلمه با معنائى كه دارد قابل آن نيست كه مؤنّث داشته باشد .
بنابراين اگر وصف مزبور مؤنّثش با تاء باشد منصرف است مانند :
ارمل كه مؤنّث ارملة و يعمل كه مؤنّثش يعملة مىباشد .
مصنّف گويد :
البتّه البتّه وصف عارضى و اسميّت عارضى را ملغا قرار بده .
وصف عارضى مانند وصف در « اربع » .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1605
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٦٠٥