ترجمه و شرح
فرع نحوى
شارح گويد :
اسماء زمان مستقبل كه به « اذا » شباهت دارند همچون « اذا » فقط به جملات فعليّه اضافه مىشوند اين مطلب را مصنّف در شرح كافيه از سيبويه نقل كرده و مستحسن شمرده و پس از آن گفته است :
البتّه اينكه اين قول را نيكو دانستيم زمانى است كه از كلمات و عبارات مسموعه برخلافش نيامده باشد .
مؤلّف گويد :
اين عبارت كنايه است از اينكه در ميان كلمات فصيح عباراتى ديده شده كه بر خلاف اين مطلب بوده و اسم شبيه به « اذا » همچون « يوم » بجمله اسميّه اضافه شده است و بدين ترتيب مطلبى كه از سيبويه نقل شده حسنى نداشته و پايه و اساسى ندارد چنانچه در آيه شريفه :
يوم هم بارزون ( روزيكه ايشان ظاهر و آشكار مىگردند ) .
كلمه « يوم » به جمله اسميّه « هم بارزون » اضافه شده است .
جواب ابن ناظم از اشكال مصنّف
به سيبويه
فرزند مصنّف از اشكالى كه مصنّف به سيبويه وارد كرده اينطور جواب داده است :
در آيه شريفه اگرچه « يوم » به جمله اسميّه اضافه شده ولى اين كلمه از اسماء شبيه به « اذا » نيست تا گفتار سيبويه بواسطه آن نقض شود بلكه « يوم » در اين كلام شبيه به « اذ » است و مشبه « اذ » به جمله فعليّه نيز اضافه مىشود و توضيح آن اينست كه :
زمان استقبال در اين آيه وقوعش حتمى و قطعى است چه آنكه آيه در مقام اخبار از روز قيامت است كه آمدن آن بدون ترديد و شك مىباشد و اين گونه از زمانهاى مستقبل بخاطر محقّق الوقوع بودنشان در حكم زمان ماضى هستند لاجرم اسم زمانيكه برچنين معنائى دلالت داشته باشد شبيه « اذ » محسوب مىشود نه آنكه به معناى « اذا » باشد از اينرو اضافه شدن آن به هردو جمله ( اسميّه و فعليّه ) جايز است و بدين ترتيب با آيه شريفه نمىتوان كلام سيبويه را نقض و باطل نمود .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1173
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١١٧٣