ترجمه و شرح
مصنف گويد :
اگر اسم جارى مجراى « اذ » پيش از فعل معرب يا مبتداء واقع شد معرب مىباشد و در عين حال اگر كسى آن را مبنى قرار داد نبايد وى را بكذب نسبت داد .
شارح گويد :
مقصود اينست كه در اسم جارى مجراى « اذ » كه قبل از فعل معرب همچون فعل مضارع يا پيش از مبتداء قرار گيرد دو قول مىباشد :
الف : رأى بصريّون .
ايشان معتقدند اسم مزبور در ايندو مورد واجب است معرب استعمال شود مانند آنچه در آيه شريفه وارد شده :
هذا يوم ينفع الصّادقين صدقهم .
( اين روزى است كه راستگوئى راستگويان براى ايشان نافع مىباشد ) .
شاهد در « يوم » است كه قبل از فعل مضارع يعنى « ينفع » قرار گرفته فلذا معرب خوانده شده چه آنكه مرفوع است تا خبر باشد براى « هذا » .
ب : قول كوفيّون .
ايشان مىگويند جايز است اسم سابق الذكر مبنى نيز استعمال شود و مصنّف نيز رأى ايشان را اختيار كرده و گفته است :
و من بنى فلن يفنّدا .
( يعنى كسى كه آن را مبنى بداند نبايد بكذب نسبت داده شود ) .
و بهر صورت مدرك كوفيّون قرائت نافع در همين آيه شريفه است كه :
هذا يوم ينفع الصادقين صدقهم ، بفتح « يوم » قرائت شده چه آنكه هيچ وجهى براى فتحه دادن « يوم » وجود ندارد مگر همين جهتى كه كوفيّون گفتهاند .
اذا و حكم آن
پس از آن مصنّف مىگويد :
ادباء لازم شمردهاند كه « اذا » به جمله فعليّه اضافه شود مانند : هن اذا اعتلا .
شارح گويد :
مقصود اينست كه « اذا » فقط به جمله فعليّه اضافه مىشود مانند :
هن اذا اعتلا ( زمانيكه او تكبّر نمود تو تواضع كن ) .