( و اخطلا ) أى إمنع ( ترخيم ما من هذه ألها قد خلا الّا الرّباعىّ فما فوق العلم دون ) تركيب ( إضافة و إسناد متمّ ) فأجز ترخيمه ، نحو : جعفر ، و سيبويه ، و معديكرب ، بخلاف الثّلاثى كعمر ، و غير العلم ، كعالم ، و المضاف ، كغلام زيد و المسند كتأبّط شرّا ، و سيأتى نقل ترخيم هذا .
ترجمه و شرح
فصل مبحث ترخيم
شارح گويد :
ترخيم عبارتست از حذف كردن قطعهاى از كلمه بطور مخصوص كه شرح آن بعدا خواهد آمد .
مصنّف گويد :
آخر منادى را به جهت ترخيم حذف كن مانند : « يا سعا » در كلام كسى كه « سعاد » را مىخواند و مىگويد : يا سعا .
شاهد در « سعاد » است كه در هنگام نداء « دال » را كه قطعه و تكّهاى از آنست به جهت ترخيم حذف كردهايم .
سپس گويد :
ترخيم را مطلقا جايز بدان در هراسمى كه با تاء مؤنّث مىگردد .
شارح گويد :
اعمّ از آنكه اسم مزبور علم بوده يا علم نباشد ، از سه حرف بيشتر بوده يا چنين نباشد .
پس از آن مصنّف گويد :
و آن اسمى كه بواسطه حذف تاء ترخيم شده است را پس از حذف تاء تماما و كمالا باقى بگذار .
شارح گويد :
يعنى از آن اسم چيز ديگرى را حذف مكن ، بنابراين در ترخيم عقنباة بگو : يا عقنبا .
بحذف تاء بدون اينكه پس از حذف آن حرف ديگرى را از آن حذف نمائى .
مصنّف گويد :