( و الفتح و الكسر اجز فى السّين من ) عسى اذا اتّصل بها تاء الضّمير او نونه اونا ( نحو عسيت ) عسين عسينا ) و انتفاء الفتح بالقاف ، اى اختياره ( زكن ) اى علم امّا من تقديمه الفتح على الكسر و امّا من خارج لشهرته ، و به قرأ القرّاء الّا نافعا .
ترجمه و شرح :
مصنّف گويد :
بعد از عسى و اخلولق و اوشك بواسطه « ان يفعل » از جزء دوّم كه مفقود است بىنياز مىشويم .
شارح گويد :
مقصود از « جزء دوّم » خبر مىباشد و حاصل آنكه :
بعد از اين افعال گاهى « ان ناصبه » و فعل مضارع قرار مىگيرد كه در تأويل مصدر بوده و فاعل مىباشد و بدينوسيله نيازى به جزء دوّم نبوده و بآوردن خبر محتاج نميباشيم مانند : عسى ان يقوم ( اميد است زيد بايستد ) .
شاهد در اينستكه « ان » و فعل يعنى « يقوم » در تأويل مصدر بوده و محلّا مرفوع و جاىنشين دو جزء يعنى اسم و خبر مىباشد چنانچه « ان » و فعل در فرموده حقتعالى نيز بجاى دو جزء قرار گرفته و آن اين آيه شريفه است :
احسب النّاس ان يتركوا ( آيا مردم مىپندارند به خود واگذارده مىشوند ) .
شاهد در « ان يتركوا » است كه بجاى دو جزء يعنى مفعول اوّل و دوّم « حسب » قرار گرفته .
مؤلّف گويد :
مثال « احسب النّاس ان يتركوا » از بحث ما اجنبى است زيرا « حسب » از افعال مقاربه نبوده بلكه فعل قلبى محسوب مىشود ولى در عين حال شارح به اين منظور آن را ذكر نمود كه فعل مذكور دومفعولى است منتهى كلمه « ان » با فعل يعنى « يتركوا » بجاى دو مفعول نشسته لذا از اين نظر شبيه بمورد بحث است كه ان و فعل بجاى اسم و خبر واقع مىشود .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 565
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٥٦٥