عندنا توسّط الحال بين صاحبه و عامله اذا كان ظرفا او مجرورا مخبرا به و اجازه الاخفش بكثرة ( نحو سعيد مستقرّا فى هجر ) و منع بعضهم هذه الصّورة كما منع تقديمها عليهما بالاجماع .
ترجمه و شرح :
مصنّف گويد :
ه : عاملى كه معناى فعل را داشته نه حروفش را در حالى كه مؤخّر از حال بيايد هرگز عمل در آن نمىكند .
ضابطه و قاعده
شارح گويد :
تمام عوامل لفظيّه در حال عمل مىكنند مگر « كان » و نظائر آن و بنابر قول اصحّ « عسى » نيز چنين مىباشد و بهرصورت عاملى كه متضمّن معناى فعل بوده نه حروف آن اگر از حال مؤخّر بيايد عمل نمىكند زيرا چنين عاملى ضعيف بوده قهرا اگر مؤخّر بيايد ضعف در آن مانع مىشود كه در اينفرض بتواند در حال عمل نمايد .
عامل مذكور مانند : تلك ، ليت و كأنّ و لعلّ و هاء تنبيه و ظروفى كه متضمّن معناى استقرار هستند .
سپس مصنّف گويد :
و مثال « سعيد مستقرّا فى هجر » يعنى سعيد در هجر ساكن است ، نادر و كم است .
شارح گويد :
اگرچه ما گفتيم عامل حال اگر ظرف مستقرّ باشد هرگز در صورت تأخّر از حال در آن عمل نمىكند ولى اكنون مىگوئيم :
وقوع حال بين صاحب و عاملش كه ظرف يا مجرور و مخبر به است نادر و كمياب مىباشد ولى اخفش آن را اجازه داده و گفته است كثير و بسيار
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1036
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٠٣٦