ترجمه :
فاعل عبارتست از آنچه مانند دو مرفوع در دو مثال ( اتى زيد منيرا وجهه ) و ( نعم الفتى ) باشد .
شرح عربى :
هذا باب الفاعل و فيه المفعول به
و هو كما قال فى شرح الكافية المسند اليه فعل تامّ مقدّم فارغ باق على الصّوغ الاصلىّ او ما يقوم مقامه فالمسند اليه يعمّ الفاعل و النّائب عنه و المبتداء و المنسوخ الابتداء و قيد التّامّ يخرج اسم كان و التّقديم يخرج المبتداء و الفراغ يخرج نحو « يقومان الزّيدان » و بقاء الصّوغ الاصلىّ يخرج النّائب عن الفاعل و ذكر ما يقوم مقامه يدخل فاعل اسم الفاعل و المصدر ، و اسم الفعل ، و الظّرف و شبهه و او فيه للتّنويع لا للتّرديد .
و ذكر المصنّف للنّوعين مثالين فقال : ( الفاعل الّذى كمرفوعى اتى زيد منيرا وجهه نعم الفتى ) و مثّل بهذا المثال اعلاما بانّه لا فرق فى الفعل بين المتصرّف و الجامد ، و حصره الفاعل فى مرفوعى ما ذكره امّا جرى على الغالب لاتيانه مجرورا به من اذا كان نكرة بعد نفى و شبهه ك « ما جاءنى من احد » و الباء فى نحو « و كفى باللّه شهيدا » او ارادة للاعمّ من مرفوعى اللّفظ و المحلّ .
ترجمه و شرح :
مبحث فاعل و مفعول به
شارح گويد :
طبق گفته مصنّف در شرح كافيه فاعل آنست كه داراى دو خصوصيّت ذيل باشد :
الف : مسند اليه بوده يعنى به آن نسبت داده شده باشد .
ب : آنچه را كه به آن نسبت مىدهند عبارت باشد از فعليكه مشخّصات ذيل را دارا باشد :