ترجمه و شرح :
مبحث اىّ و احكام آن
مصنّف گويد :
اىّ مانند ماء موصوله مىباشد .
شارح گويد :
يعنى ( اىّ ) همچون ( ما ) از موصولات مشترك بوده كه با اينكه لفظش واحد است معذلك در مفرد و تثنيه و جمع ، مذكّر و مؤنّث استعمال مىشود بدون اينكه در لفظ آن كوچكترين تغييرى پيدا شود .
البتّه گاهى براى مؤنّث با تاء استعمال مىگردد مانند آنچه در آيه شريفه آمده :
يا ايّتها النّفس المطمئنّة ارجعي اى ربّك راضية مرضيّة .
مصنّف گويد :
از بين تمام موصولات تنها كلمه « اىّ » هست كه معرب مىباشد .
شارح گويد :
علّ اعراب آن را در باب معرب و مبنى بيان نموديم .
مؤلّف گويد :
علّت اعراب آن اينستكه اگرچه اينكلمه شباهت افتقارى بحروف دارد و على القاعده بايد مبنى شود ولى در عين حال چون اين شباهت غير مدنى است يعنى با شباهت مزبور لزوم اضافه كه از خواصّ است معارضه دارد لاجرم جهت معارض ( لزوم اضافه ) ترجيح داشته و بدين وسيله « اىّ » برطبق اصلش معرب مىگردد چه آنكه اصل در اسماء اعراب است .
مصنّف گويد :
معرب شدن « اىّ » مشروط باينستكه در وقت اضافه شدن اىّ صدر صلهاش ضمير محذوفى نباشد .
شارح گويد :