بعد از تمام موصولات لازم است صلهاى كه برضمير لايق با آنها مشتمل است واقع شود .
شارح گويد :
ضمير مضاف اليه در « كلّها » به موصولات راجع است و ضميرى كه در صله مىباشد نامش عائد است زيرا به موصول عود مىكند .
و مقصود از لايق بودن ضمير آنست كه از حيث افراد و تذكير و غير ايندو يعنى تثنيه و جمع و تأنيث با موصول مطابق باشد چنانچه مىگوئيم :
جائنى الّذى قام ابوه : كه ضمير در « ابوه » با « الّذى » از حيث افراد و تذكير مطابق است .
ناگفته نماند در ضميرى كه در صله « من » و « ما » واقع مىشود دو وجه جايز است :
الف : آنكه با لفظ آنها مطابق آورده شود ، يعنى مفرد مذكّر بيايد مانند :
و منهم من يمشى على بطنه كه ضمير در « يمشى » با « من » از حيث افراد و تذكير مطابق مىباشد .
ب : آنكه با معنا و مقصود از آنها موافق بيايد يعنى اگر مقصود از « من » مثلا جمع است ضمير نيز جمع بيايد مثل اينكه بگوئيم :
و منهم من ان سئلتهم اجابوبك .
( از ايشان كسانى هستند كه اگر سؤال كنى ايشانرا جواب تو را خواهند داد ) .
كه بقرينه ضمير در « سئلتهم » معلوم مىشود مراد از « من » جمع مذكّر مىباشد .
قوله : تلزم بعدها : يعنى بعد از موصولات .
قوله : يسمّى العايد : ضمير نائب فاعلى در « يسمّى » به ضمير راجع است .
قوله : مطابق له : ضمير در « له » به موصول راجع است .
قوله : و غيرهما : يعنى غير افراد و تذكير كه تثنيه و جمع و تأنيث باشد .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 329
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٣٢٩