من منفي ، فيصير جملة الكلام في قوة : " له تسعون " و كأنه استثنى من أول الأمر عشرة .
شرح فارسى :
مرحوم مصنف مىفرماين :
د : استثناء مستغرق باتّفاق علماء باطل است مثل اينكه بگويد :
له علىّ مأة الّا مأة ( براى او بر ذمّه من صد تومانست مگر صد تومان ) .
شارح ( ره ) مىفرماين :
اين نحو از استثناء را حمل بر غلط و اشتباه لفظى نمىكنند حتى اگر مقرّ مدّعى آن هم بشود از وى پذيرفته نيست .
البتّه اين كلام در جائيست كه بدنبال آن استثناء ديگريكه استغراق
را ازاله كند نياورد مثلا بدنبال الّا مأة نگويد : الّا تعسين ، چه آنكه در اين فرض هردو استثناء صحيح است و بر عهده مقرّ نود تومان ثابت مىشود زيرا مجموع كلام يك جمله بوده و اتمام معنايش به اين است كه انتهاى آن ذكر گردد و پرواضح است كه انتهاى كلام مستثناى اوّل را غير مستغرق قرار مىدهد چه آنكه صد تومانى كه استثناء شده منفى است زيرا استثناء از مثبت است و عدد تسعين مثبت مىباشد زيرا استثناء از منفى فرض شده پس مجموع كلام در قوه اينست كه بگوئيم : له تسعون .
پس گويا از به دو امر از صد تومان مستثنا منه رقم ده استثناء شده است .
قوله : و لا يحمل على الغلط : ضمير نائب فاعلى در [ يحمل ] به استثناء مستغرق راجعست .
مؤلف گويد :
اگر اين استثناء حمل بر غلط و اشتباه لفظى بشود از وى ميخواهند كه بجاى مستثناى مزبور ، مستثناى ديگرى ذكر كند .
المباحث الفقهية في شرح الروضة البهية (راهنماى فارسى شرح لمعه) (فارس) — صفحة 306
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٣٠٦