اگر « ان » با صلهاش كه « اعبدوا » باشد بدل از « ما » باشد بايد « قلت » در عبارت نيز عمل بتواند بنمايد درحاليكه اين عمل ممكن نيست .
بلى ، اگر قول را به مادة امر تأويل ببريم چنانچه زمخشري در توجيه « ان » مفسّره چنين گفت البتة بدل مزبور جايز است ولى اين وجه از زمخشري در اينجا فوت گرديده وبطور مطلق از بدليّت منع كرده است .
سؤال
شايد امتناع زمخشري از اجازه دادن بدليّت اين باشد كه « امر » بنفسه وبدون واسط بشئ مأمور به متعدي نشده مگر بطور قليل ونادر قهرا فعلى هم كه بآن تأويل برده شود چنين مىباشد .
جواب
اين محذور در صورت توجيهى كه وى براي « ان » مفسّره نمود نيز لازم مىآيد يعنى مىگوئيم زمخشري در تثبيت مفسّره بودن « ان » قلت را به أمرت تأويل برد در حاليكه « قلت » بنفسه وبدون واسطه متعدي شده واين معنا را زمخشري مانع از تأويل قرار نداد زيرا از تأويل شيئى به شيئى ديگر لازم نمىآيد كه حكم مأوّل ومأولبه با هم يكى باشد پس وى بدون كوچكترين اعتنائى به اين اشكال مفسّره بودن « ان » را تجويز كرده است پس معلوم ميشود كه اينمعنا از نظر وى مانع نميباشد پس لازمه اين تجويز آن است كه « ان » با صلهاش صحيح باشد كه بدل از ما فرض گردد .
سپس مصنّف مىگويد :
گفته شد در آية شريفه « ما قلت لهم الّا ما امرتني به ان اعبدوا اللّه » صحيح نيست « ان » با صلهاش تفسير براي « ما امرتني » باشد ونيز نميتوان « ان » را مصدريه تقدير كرد واز « هاء » در « به » عطف بيان آورده ويا از « ما » بدل قرارش دهيم ، اكنون مىگوئيم :
ولى صحيح است « ان » با صلهاش را بدل از « ها » در « به » بدانيم ولى زمخشري
الكلام الغني (شرح فارسى بر باب اول مغنى) (فارسى) — صفحة 214
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٢١٤