معناى آية شريفه اينستكه : لتدخلنّ جميعا ان شاء اللّه الّا يموت منكم أحد قبل الدّخول ( البتة البتة همگى داخل خواهيد شد اگر خدا بخواهد مگر آنكه يكى از شما پيش از دخول فوت شود ) .
مصنّف گويد :
البتة اينجواب أخير اشكال وسؤال را دفع نكرده وبراي ردّ گفته كوفيّون صلاحيّت ندارد .
سپس جمهور گفتهاند :
يا در جواب مىگوئيم : عبارت « ان شاء اللّه » كلام رسول خدا صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مىباشد كه وقتي به أصحاب خود خبر از خواب مىدادند اين فقره را فرمود وخداوند نيز آنرا در قرآن حكايت نموده است .
واما جواب از بيت :
ميتوان آنرا بر يكى از دو وجه ذيل حمل نمود وبدين ترتيب اثبات كرد كه « ان » بمعناى « إذ » نيست دو وجه مزبور عبارتند از :
الف : آنكه آنرا بر اقامه سبب بجاى مسبّب حمل نمائيم وملتزم شويم أصل آن :
أتغضب ان افتخر مفتخر بسبب حزّ اذني قتيبة ( آيا غضب مىكنى اگر افتخار كنندهاى بسبب بريدن دو گوش قتيبة افتخار كند ) مىباشد چه آنكه افتخار نمودن به بريدن گوش قتيبة سبب حصول غضب بوده ودر عين حال مسبّب از بريدن نيز مىباشد پس حزّ اذن وبريدن آنكه سبب است بجاى افتخاركننده كه مسبّب از آنست قرار داده شده وبعد از اين قرار دادن آنرا سبب براي غضب دانسته واز آن بعنوان شرط واز غضب بعنوان جواب ياد شده است .
ب : آنكه « ان » بمعناى تبيّن باشد بنابراين معناى بيت چنين ميشود :
أتغضب ان تبيّن في المستقبل انّ اذني قتيبة حزّتا فيما مضى ( آيا اگر معلوم وروشن شود در آينده كه دو گوش قتيبة قبلا بريده شده غضب مىنمائى ) .
پس كلمه « ان » در اين بيت مفيد معناى « تبيّن » مىباشد چنانچه شاعر ديگرى يعنى
الكلام الغني (شرح فارسى بر باب اول مغنى) (فارسى) — صفحة 163
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٦٣