2 - تأثير تاريخى نزول تدريجى قرآن
كيفيت نزول قرآن تدريجى و آياتى از آن در ارتباط با رخدادها و گفتههايى بوده كه در مكه و سپس در مدينه عنوان مىشده است . اين گونه شيوهء نزول از جهات گونه گونى سبب مىشده تا قرآن در جامعهء آن روز ، تأثير بگذارد . مشركان اعتراض مىكردند كه چرا قرآن يكباره نازل نمىشود . خداوند در پاسخ به اين اعتراض دليل نزول تدريجى را بيان مىكند .
اين پاسخ دو نكته را در ارتباط با نزول تدريجى قرآن بيان مىكند :
« وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً . . .
وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا ،
پيامبر گفت : اين پروردگار من ! قوم من قرآن را ترك گفتند . . . كافران گفتند : چرا اين قرآن به يكباره بر او نازل نمىشود ؟ [ اين ] براى آن است كه دل را به آن نيرومندى دهيم و آن را به آهستگى و ترتيب فرو خوانيم » . « 1 » براى نيرومند كردن دل پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و طبعا يارانش ، نزول تدريجى آيات قرآنى ابزار بسيار مهمى بود . هر از چندى آياتى فرود مىآمد ، رهنمودهاى تازهاى مىداد و اميد رسول و اصحابش را به پيروزى بيشتر مىكرد . به علاوه نزول تدريجى سبب مىشد تا قرآن به آهستگى و ترتيب [ ترتيل ] بر مردم خوانده شود . اين شيوه براى فهم آيات قرآن ، آن هم براى تودهء عربِ امى ، بسيار راهگشا و كارساز بود . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در وقتى كه آياتى نازل مىشد ابتدا بر مردان و پس از آن بر زنان تلاوت مىكرد . « 2 » خداوند در دو آيه ديگر اين دو نكته را مورد تأكيد قرار داد . در جايى فرمود :
« وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ ، وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ . . .
وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ هَلْ يَراكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ ،
و چون سورهاى نازل شود بعضى مىپرسند : اين سوره به ايمان كدام يك از شما در افزود ؟ آنان كه ايمان آوردهاند به ايمانشان افزوده شود و خود شادمانى كنند ، اما آنان كه در دلهايشان مَرضى است ، جز انكارى بر انكارشان نيفزود و همچنان كافر بمردند . . . و چون سورهاى نازل شود ، بعضى به بعض ديگر نگاه مىكنند : آيا كسى شما را مىبيند ؟ و باز مىگردند . خدا دلهايشان را از ايمان منصرف ساخته ؛ زيرا مردمى نافهمند . » « 3 »
بدين ترتيب نزول هر سوره ، برايمان مؤمنان مىافزود و در مجموع جامعه ، ميزان ايمان
هامش
( 1 ) . فرقان ، 32
( 2 ) . سيرة ابن اسحاق ، ص 147
( 3 ) . توبه ، 124