نيمدايرهاى ، با عبور از بخشى از كوه سلع ، در برابر مساجد سبع ( شارع السيح ) پايان مىيافت . در اين مسير اكنون حىّ الخندق ( محلّهء خندق ) واقع و داراى خانههايى بسيار قديمى است و تابلوى حىّ الخندق نيز بر آن ديده مىشود . اين محله در كنار كوه سلع است . ( تصويرهاى شمارهء 66 - 67 )
طول خندق 5 / 2 كيلومتر و عمق آن 3 متر و عرض آن 4 متر بوده است . به اين صورت نيمى از مدينه در محاصرهء خندق درآمد و كوه سلع نيز محل استقرار و جان پناه سپاهيان اسلام و در پشت آنان واقع گرديد . « 1 » فرماندهان و بزرگان سپاه در چند نقطه و دامنهء اين كوه مستقر و يا به روايت ديگر در آن مكانها نماز مىگزاردند . بعدها به ياد جانفشانىهاى اين عده ، مساجدى در آنجا ساختند كه به نام هريك از آن صحابه معروف شد . مساجد مورد نظر ، صرف نظر از تغييرات مختصرى در فضاهاى مجاور ، جز مسجد ابوبكر ، همچنان محفوظ مانده است .
گفتنى است ، كمى پايينتر از اين شش مسجد ، مسجدى بسيار بزرگ ، با دو مناره و گنبد ساخته شد كه امسال ( 1384 ش . ) به بهرهبردارى مىرسد . محتمل است پنج مسجد باقىمانده نيز تخريب شوند . ( تصويرهاى شمارهء 68 - 69 )
1 - مسجدهاى هفتگانه ( مساجد سبعه )
1 / 1 - فتح
اين مسجد بر دامنهء شمال غربى كوه سلع و در جنوب غربى خندق واقع شده و به وادى بطحان مشرف است . خداوند - تبارك و تعالى - دعاى رسول گرامى را براى پيروزى در جنگ بر فراز اين تپه مستجاب ساخت و خبر فتح و پيروزى سپاه اسلام در اين
هامش
( 1 ) . ابن هشام ، همان ، ج 3 ، ص 220 ؛ طول خندق 5 / 2 كيلومتر بوده است كه در كندن آن ، سه هزار مرد شركتداشتند . هر ده نفر نقطهاى را مىكندند و در نقاط مختلف به طور همزمان ، كار خود را آغاز كردند ؛ اين خندق كه در ظرف بيست روز آماده شد ، پيامبر صلى الله عليه و آله به خود بر آن اشراف كامل و همكارى داشتهاند . ( براى اطلاع از نقشهء خندق ر . ك . به : ص 302 ) .