پيامبر ( ص ) وقتى كه از اصحابش غفلتى و يا حالت فريفتگى به دنيا مىديد ، با صداى بلند مىفرمود : مرگ دير يا زود ، با شقاوت و يا با سعادت بر شما وارد خواهد شد . ( 6 ) و نيز فرمود : من بيم دهندهء از عذابم ، مردن دگرگونكننده زندگى و قيامت وعدهء حتمى است . ( 7 ) و آن بزرگوار فرمود : هر گاه نور ايمان وارد قلب شد ، قلب باز مىشود .
گفتند : يا رسول اللَّه ! آيا آن حالت نشانهاى دارد ؟ فرمود : نشانهء آن كنارهگيرى از سراى فريب ، و توجّه به سراى جاويد و آمادگى براى مرگ پيش از فرا رسيدن است . خداى متعال فرمود : « خدايى كه مرگ و زندگى را آفريد تا شما را بيازمايد ، كدام نيكو كردارتريد » يعنى : كدام يك بيشتر به ياد مرگ بوده و آمادهتر هستيد ، و بيم و ترستان بيشتر است . ( 8 ) گويند : هيچ صبح و شبى نيست مگر اينكه يك منادى فرياد مىزند ، اى مردم ! كوچ ، كوچ ! و مؤيّد اين مطلب است قول خداى تعالى : « به راستى آن يكى از آن بزرگهاست كه بيم دهندهء بشر است براى كسى از شما كه بخواهد پيش رود يا باز ايستد ( 9 ) » يعنى : در مردن ! يكى از بزرگان مىگويد : عجله نكردن در هر كارى خوب است جز در كارهاى آخرت .
بعضى از مفسّران در تفسير آيهء مباركه : « . . . خودتان را فريب داديد . . . » گفتهاند : با شهوتها و لذّتها ، « . . . و انتظار برديد . . . » يعنى : وسيله توبه و « . . .
دچار ترديد شديد . . . » يعنى شك كرديد . « تا اين كه فرمان خدا فرا رسيد » يعنى :
مرگ و « . . . و آرزوها شما را فريب داد ( 10 ) . » حسن ( 11 ) گويد : در برابر گرفتاريهاى دنيا بايستيد ، تا راست و استوار باشيد ، كه دنيا چند روز اندكى است و شما مسافرانى هستيد كه توقف كردهايد و نزديك است كه دستور حركت برسد و بىتأمل پاسخ گوييد ، بنا بر اين بهترين
تنبيه الخواطر ونزهة النواظر (مجموعة ورام) (آداب و اخلاق در اسلام) ( فارسى) — صفحة 508
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٥٠٨