وى را چنين توصيف كرده كه : [ او ، فقيه و خير و مبارك است ! ] و در طول زندگانىاش در طلب حديث ، بگردش بلاد پرداخته ! و در سفرهايش بدرك دويست و اندى ! از شيوخ أصحاب ما ، نائل آمد ! و از جملهء آنها ، اين مفسّر است .
و شيخ ما ( ميرزا حسين نورى ) در خاتمة المستدرك ( صفحه 713 ) آنها را استقصاء نموده است ، و در كتب رجال ما ، جز تعداد كمى از آنها ( بقيّه ) ترجمه نشده است . و ما ، فقط از اين جهت ، آنها را ميشناسيم و بر آنها اعتماد داريم ، كه آنها از مشايخ صدوقاند ! كه با دعاى رحمت و رضوان در حقّ آنها ! از آنان روايت مىكند ، چون كه ؛ با آنها معاشرت داشت ، و أحوال آنان را تحقيق كرد ، و شناخت كه آنها استحقاق دعا دارند . و آن أحاديثى كه در كتب و مصنّفاتش بوديعه نهاده ، از آنها شنيده ، يا بر آنها قرائت كرده است - مصنّفاتى كه بالغ بر حدود سيصد تأليف است « 1 » - و او خودش در أوّل [ من لا يحضره الفقيه ] بالصّراحه ميگويد كه ؛ مصنّفاتش به دويست و چهل و پنج كتاب رسيده است ! . چنان كه باز در آن تصريح مىكند كه ؛ در آن ، از أحاديث ، ذكرى بميان نمىآورد مگر آنچه كه آن ، حجّت بين او و پروردگار او است ! با اين أوصاف ، در كتاب حجّش - در باب تلبيه - روايت طولانى از اين تفسير آورده است . و از آن ، غايت اعتماد صدوق ، بر اين مفسّر [ كه راوى تفسير إمام عسكرى عليه السّلام است ] آشكار مىشود ! تا اين حدّ كه ؛ گفتارش را حجّة بين خود و خدايش مىبيند . أمّا ؛ متأسّفانه ! براى اين مفسّر ، شرح حال و ترجمهاى ، در أصول چهارگانهء رجالى ، كه محقّق باشد و نسبتش بمؤلّفين از أئمّهء رجال ، ثابت باشد ، ( أصلا ) وجود ندارد ! و أحدى از قدماى أصحاب ، متعرّض او نشده است ، نه از لحاظ مدح ! و نه از لحاظ قدح ! . فقط ؛ ترجمهء مختصرى از او را در « كتاب الضّعفاء » كه منسوب به [ ابن الغضائرى ] رحمة اللَّه عليه است ، يافتم .
بنا بر اين ؛ ناچاريم از تاريخ ابتداى ظهور اين كتاب ، و أحوال مؤلّف و صحّت انتساب آن به [ ابن الغضائرى ] و عدم صحّتش ، بتفحّص پردازيم . بنا بر اين ميگوئيم :
أمّا ؛ أصل « كتاب الضّعفاء » و تاريخ به دو ظهورش :
بعد از تتبّع و پژوهش ، براى ما ظاهر شده است كه ؛ أوّل كسى كه به آن پى برد ، سيّد جمال الدّين أبو الفضائل أحمد بن طاوس حسنى حلّى است ( كه در سال 673 وفات يافته ) و سيّد ، در كتاب خود « حلّ الإشكال في معرفة الرّجال » كه در سال 644 تأليف كرده ، آن را به ترتيب خاصّ آن ، مندرج
هامش
( 1 ) چنان كه در فهرست شيخ طوسى است .