أبو محمّد قاسم بن محمّد استرآبادى . و اين ، به جهت آنست كه ؛ اين دو ، در رتبهء خطيب نيستند . و كثرت روايت از او ، موجب شده كه صدوق ، در تعبير از او ، بتفنّن پردازد ! و گاهى ؛ بكنيه از او نام ببرد ! و گاهى ؛ بدون كنيه . و گاه ؛ و را خطيب ، توصيف كند ! و گاه ؛ بدون آن . و گاه ؛ مفسّر ، ياد كند ! و گاه ؛ غير آن . و زمانى ؛ لفظ مفسّر را بر استرآبادى مقدّم بدارد ! و زمانى ؛ عكس آن رفتار كند . و گاهى ؛ استرآبادى را بجرجانى تبديل كند ! يا از او به [ محمّد بن أبو القاسم مفسّر ] تعبير كند . و غير ذلك از چيزهائى كه فهميده مىشود ؛ تمام آنها ، تعبيرات مختلفى از يك نفر صاحب شأنى است ! كه ؛ أستاد فردى مانند شيخ صدوق - كه عارف بشئون اساتيد خويش است - مىباشد . و در اين باره ؛ حقيقت معرفت و شناسائى را واجد است ! و او را ، با أوصاف مشهورش معرّفى مىكند ، بخصوص با اين توصيف كه به او [ مفسّر ] ميگويد ! بلكه ؛ از اين توصيف ، پيدا است ، كه او ، از كسانى است كه ؛ در تفسير ، كتابى تأليف كرده ، اگر چه مصنّفى نباشد ! لا أقل ! كسى است كه ؛ از مشايخ اجازهء فردى مثل صدوق است ! و احتياجى بتصريح ثقه بودن او نيست - چنان كه در محلّش مقرّر است - . و لذا ؛ صدوق ، به طرز شگفتآورى ! از او تجليل مىكند ! و هنگامى كه ؛ تفسير را از آن [ دو فرزند ] روايت مينمايد ، يا بروايت أحاديث ديگرى از ساير مشايخش ميپردازد ، هر زمان كه از او نام ميبرد ، به طرز شگفتانگيزى ! تجليل مىكند ! و دعا را در حقّ او ، با [ رضى اللَّه عنه ] و [ رحمة اللَّه عليه ] ترك نميكند .
و از آن احاديث ، روايت خطيب ، از شيخش جعفر بن أحمد ، از أبو يحيى محمّد بن عبد اللَّه بن زيد مقرى - در أمالى - است . « 1 » و از آن جمله ؛ روايت او ، از شيخش عبد الملك بن أحمد بن هارون از عثمان بن رجاء است ، كه در أمالى است . « 2 » و از آن جمله ؛ روايات فراوان خطيب ، از شيخش أحمد بن حسن حسينى است ، كه او ، از كسانى است كه ؛ از إمام أبو محمّد - حسن عسكرى - عليه السّلام ، روايت مىكند ، أمّا ؛ او در كتب رجال ، مذكور نيست ! چنان كه ؛ شرح حال و ترجمهء دو فرزندى كه تفسير را از إمام حسن عسكرى عليه السّلام روايت ميكنند ، در آن كتابها نيست ! .
شيخ صدوق ، در أوّل باب سىام ، كه أوّل جزء دوّم كتابش ؛ - عيون أخبار الرّضا ( ع ) -
هامش
( 1 ) أمالى صدوق : 271 چاپ نجف .
( 2 ) أمالى صدوق : 217 چاپ نجف .