و بىترديد [ حالات ، اعمال و شمار ] پيشينيانِ شما و آيندگانتان را مىدانيم .
* و مسلماً پروردگار توست كه محشورشان مىكند ؛ زيرا او حكيم و داناست .
و نيز مىفرمايد :
وَ إِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُواْ لَهُمْ أَعْدَآءً وَ كَانُواْ بِعِبَادَتِهِمْ كفِرِينَ » « 1 »
و هنگامى كه مردم را [ در قيامت ] گرد آورند [ معبودانشان ] با آنان دشمن باشند و پرستش آنان را انكار كنند .
از مضمون آيات فوق و ديگر آيهها در اين زمينه روشن مىشود كه : حشر آدميان و جنّيان در قيامت مسلم است . اما آيا اصناف حيوانات و حشرات و پرندگان نيز حشر دارند يا خير ؟ اين مسأله از ديرباز نزد دانشمندان به ويژه متكلّمان مورد اختلاف بوده است :
بعضى گفتهاند : حشر هر حيوانى مرگ اوست ، مگر جن و انس كه به قيامت منتقل مىگردد .
ابوالحسن اشعرى بر اين عقيده است كه آنها مكلّف نيستند و حساب ، خاص اهل تكليف است و اينكه در روايات و اخبار آمده ، انتقام حيوان بىشاخ از حيوان شاخدار گرفته مىشود از باب مثال و تشبيه و تقريب مطلب به ذهن مردم است ، يعنى دقت در حساب مىشود .
ولى اكثر دانشمندان قائلند : كه همهء حيوانات داراى شعور ، در قيامت محشور مىشوند و به تناسب درك و احساس آنها مورد بازخواست قرار مىگيرند .
هامش
( 1 ) - احقاف ( 46 ) : 6 .