از نظر برهان نظم ، و از نظر برهان حركت كه هر موجود متحركى محركى مىخواهد ، و از نظر بيان نعمتها كه از جهت فطرى انگيزهاى است براى شكر منعم . و از جهاتى نيز دليل بر مسئلهء معاد است .
از نظر سير تكاملى موجودات ، و از نظر پديدار شدن چهرهء حيات از زمين مرده ، يعنى اى انسان ! صحنهء معاد در فصول هر سال در برابر چشم تو و در زير پاى توست .
جالب اين كه در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين مىخوانيم :
يكى از اصحاب عرض كرد :
يا رَسُولَ اللّهِ كَيْفَ يُحْيِى اللّهُ الْمَوتى وَ ما آيَةُ ذلِكَ فِى خَلْقِهِ ؟
اى رسول خدا ! چگونه پروردگار مردگان را زنده مىكند و نشانه و نمونه آن در جهان خلقت چيست ؟
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود :
اما مَرَرْتَ بِوادى اهْلِكَ مُمْحِلًا ثُمَّ مَرَرْتَ بِهِ يَهْتَزُّ خُضْراً ؟
آيا از سرزمين قبليهات گذر نكردهاى ، در حالى كه خشك ومرده بوده ، و سپس از آن جا عبور كنى در حالى كه از خرّمى و سرسبزى گوئى به حركت درآمده ؟
قُلْتُ : نَعَمْ يا رَسُولَ اللّهِ .
گفتم : آرى ، اى رسول خدا .
قالَ : فَكَذلِكَ يُحْيِى اللّهُ الْمَوتى ، وَتِلْكَ آيَتُهُ فِى خَلْقِهِ . « 1 »
فرمود : اين گونه خداوند مردگان را زنده مىكند و اين نمونه و نشانهء او در
هامش
( 1 ) - تفسير القرطبى : 14 / 327 ؛ مسند احمد بن حنبل : 4 / 11 .