به حقيقت كه انسان با تمام نيروى عقل و دانشش در برابر عناصر جهان ، به خصوص عناصرى كه از حيات برخوردارند غرق در تعجّب و حيرت است .
نمىداند چه رشتهء علمى را انتخاب كند ، نمىداند قدرت و قوّت تحقيقش را در چه حقيقتى متمركز كند ؟ نمىداند به چه وسيله آثارى كه از عناصر بروز مىكند به شماره آورد .
همان تحيّر و اعجابى كه در جهان فضا و كواكب و جهان نباتات بر آدمى چيره مىشود ، چندين برابر آن در جهان حيوانات به آدمى دست مىدهد .
اين كه مىگوييم چندين برابر آن ، به خاطر آن است كه خورشيد با آن همه عظمت فاقد عنصر حيات و حسّ و اراده است ، اما در جهان حيوان عنصر ناشناختهء حيات با همهء پيچيدگى و ابهامش و با تشكيلات وسيع و عظيمش بر ساير عجايب عالم مادّه افزون گرديده است .
در جهان حيوان ، تشكيلات وسيع موجودات ذرّه بينى چون : ويروسها و باكترىها و ساير موجودات ذرهّ بينى يا ميكربها ، گروههاى گوناگون آنها ، آثار مختلف حياتى آنها ، نقش يكايك اصناف آنها در سازمان اين عالم خاصّه در وضع حالات بشرى ، ميكربهاى موجد امراض ، ميكربهاى زحمتكش و خدمتگزار ، حشرات ريز ، سازمان حياتى آنها ، قدرت احساس آنها ، كيفيت توالد و تناسل گوناگون سراسر جانداران ، تخم گذارى ، تلقيح يا تركيب تخم نر و ماده ، حمل ، تقسيم ، اسرار اسپرماتوزييد يا تخم نر ، اسرار اوول يا تخم ماده ، تشكيلات كرموزونها ، ژنها ، اسرار سلّول حيوانى يا حيوان تك سلّولى ، شگفتىهاى درون سلّول ، اصناف حيوانات ، خزندگان ، پرندگان ، پستانداران ، حيوانات آبى ، چهار پايان ، سازمان و ساختمان يكايك آنها ، نظامات زندگى آنها ، عواطف و احساسات آنها ، و ميليارد ميليارد موضوع ديگر ، كه هر يك از اينها رشتهاى است طولانى و بس پر پيچ و خم كه علوم گوناگون با همهء ضعف علمى بشر به بيان اسرار و نظامات اين موجودات و سازمانهاى آنها پرداختهاند .
ويروسها چندين ميليون بار از يك مور ضعيف كوچكترند . شگفت آن كه با اين
تفسير و شرح صحيفه سجاديه (فارسى) — صفحة 206
مساهمون: شيخ حسين انصاريان
ص٢٠٦