وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ » « 1 »
و همانا ما [ براى اجراى فرمان خدا ] صف بستگانيم .
و گفتهاند : در هوا پر در پر صف شوند و انتظار فرمان خدا برند . و بسا مقصود اين باشد كه درجه بندى شدهاند و هر كدام درجهء مشخّص دارند در شرف و فضل يا در جوهر و اثر كه اين درجهها چون صف تغييرپذير نباشند .
و امّا زاجرات ، ليث گفته : زجر شتر ، تشويق اوست به راه رفتن ؛ و زجر آدمى باز داشتن اوست از كار بد . و وصف فرشته به زجر چند وجه دارد :
1 - ابن عبّاس گفته : مقصود فرشتههاى گماشتهء برابرند كه آن را از جايى به جايى مىرانند .
2 - مقصود فرشتههاى اثر بخش در دل آدميزادهاند كه وجدان او را برانگيزند تا از گناه باز ايستد .
3 - شايد هم فرشتههائى باشند كه شياطين را از بد كردارى و آزار آدمى باز مىدارند .
من مىگويم : در علوم عقليه ثابت است كه موجودات بر سه دستهاند :
يكم : اثر بخشِ اثرناپذير كه خداوند سبحان است ، كه اشرف موجودات مىباشد .
دوم : اثرپذيرِ بى اثر در ديگر و آن عالم اجسام است كه پستتر موجودات است .
سوم : اثر بخش در چيزى و اثرپذير از ديگرى و آن عالم ارواح است كه از خدا اثر پذيرد و در اجسام اثر بخشد ، و جهت اثرپذيرى او از خدا جز جهت اثر بخشى اوست بر اجسام و قدرت تصرّف در آنها .
و اين كه فرمود : فَالتّالِياتِ ذِكْراً ، اشاره است به جهت اثرگيرى كه اشرف از
هامش
( 1 ) - صافّات ( 37 ) : 165 .