پيوستهاند و ممكن است برخورد جديد ، نتيجهء نهايى جنگ را به زيان آنها تغيير دهد ، لذا فكر كردند براى حفظ پيروزى خود بهتر اين است كه به مكّه بازگردند همين كار انجام شد و به سرعت راه مكّه را پيش گرفتند .
سپس در آيهء بعد خداوند خاطره يارى مسلمانان در ميدان بدر ، به وسيلهء فرشتگان را به پيامبرش يادآورى مىفرمايد : فراموش نكنيد در آن روز پيغمبر به شما گفت : آيا كافى نيست كه سه هزار نفر از فرشتگان به يارى شما بشتابند . « 1 » پروردگار عالميان ، برنامه و ادارهء عمليّات نظامى را به عهدهء تفكّر و اختيار رسولش قرار مىدهد و او را به اسباب ظاهرى ، غالب بر دشمنان مىكند ؛ تا با اتمام حجّت بدون كوتاهى و زياده روى براى آيندهء آنان تصميم بگيرد .
ولى گاهى غلبه بايد با امداد الهى باشد يعنى تأثير بر روند كارى از سوى خدا صورت بگيرد تا موحّد حقيقى كار را حل كند و در جنگها و موعظهها حرف آخر را بزند ، همانطور كه در آيهء :
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمَى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ » « 2 »
[ به كشتن دشمنان بر خود مباليد ] شما آنان را نكشتيد ، بلكه خدا آنان را كشت . [ اى پيامبر ! ] هنگامى كه به سوى دشمنان تير پرتاب كردى ، تو پرتاب نكردى ، بلكه خدا پرتاب كرد [ تا آنان را هلاك كند ] و مؤمنان را از سوى خود به آزمايشى نيكو بيازمايد ؛ زيرا خدا شنوا و داناست .
« در روايات اسلامى و كلام مفسّران آمده است كه :
در روز بدر پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود : مشتى از خاك و سنگريزه از زمين بردار و به من بده ، على عليه السلام چنين كرد و پيامبر آنها را به سوى مشركان پرتاب كرد و فرمود :
رويتان زشت و سياه باد . اين كار اثر معجزه آسايى داشت و از آن گرد و غبار و
هامش
( 1 ) - تفسير نمونه : 3 / 96 - 97 ؛ ذيل آيهء 123 سورهء آل عمران .
( 2 ) - انفال ( 8 ) : 17 .