توجّه به آثار حقّ در مملكت آفرينش به نحوى ساده و آسان ميسّر است ، قولى است كه جملهء عرفا و فلاسفه و متكلّمين به آن اقرار دارند .
دانشمند بارع ، آخوند ملّا محمد نعيماى طالقانى كه جامع علوم عقلى و نقلى است و يكى از علماى بزرگ و مدرّسان نامدار حوزههاى شيعه در قرن دوازدهم هجرى است و در فلسفه و عرفان و كلام و منطق و روايت و درايت ، پهلوانى به نام است . در اين مسأله كه فهم توحيد از طريق استدلال و برهان نياز به مقدّماتى دارد ، مىگويد :
« بدان كه اين مطلب و الا و مقصد بلندپايه ، يعنى درك توحيد و فهم حقّ تنها عروة الوثقى و عمدة القصوى و پايان درجات كاملين و دوردستترين مراتب سالكين و آخرين آرزوى تشنگان شراب تحقيق و نهايت آمال مشتاقين به وصول راه مستقيم الهى است .
امّا فهم اين مطالب عاليه و مدارك متعاليه پس از تحصيل قوّهء قدسيّه و افاضات ربّانيّه و توفيقات سبحانيّه ، نيازمند به علل و اسباب زياد و امور كثيرى است ، مانند :
مهارت ، عادت ، ذهن درخشان ، استعداد خاصّ ، آراستگى به حقايق روحى پرهيزگاران و خواص از عباد حقّ ، حفظ آداب شريعت در همهء امور و چنگ زدن به ريسمان سنّت و رياضتهاى سنگين و مجاهدتهاى دشوار و مرگ ارادى و دورى از زخارف دنيا و توجّه تامّ و تمام به جناب حق و وصول به مراتب عليا و خالى بودن از رسوم و عادت عوام و پاك بودن از آلودگى طبيعت و شهوات و نابودى هواجِس نفسانى و ريشه كن شدن حالات شيطانى و اسباب و وسايل ديگرى كه خداوند روزىِ همهء ما فرمايد و رسيدن به آن واقعيّتها را از باب فضل و كرمش نصيب ما نمايد » .
آخوند ملا نعيما پس از اين چند سطر مىفرمايد :
« در عين حال آنچه در اين مقام عظيم و مسألهء مهم گفته شده ، براى آنان كه
تفسير و شرح صحيفه سجاديه (فارسى) — صفحة 82
مساهمون: شيخ حسين انصاريان
ص٨٢