دستگاههاى مربوط به تناسل چه در عالم حيوانى و چه در عالم نباتى ، چه در جنس نر و چه در جنس مادّه آن قدر حيرتانگيز است كه به هيچ وجه نمىتوان گفت : هدفى در ايجاد آنها نبوده است و دستگاه خلقت ، اينها را براى ادامهء نسل به وجود نياورده است .
از اينها مىگذريم و مىآييم اندامهاى نباتات و حيوانات را در قسمتهاى مختلف مطالعه مىكنيم ، آن چنان غرق حيرت و بهت مىشويم كه مطالعهء يك كتاب چندين هزار صفحهاى مملوّ از نكات دقيق و ظريف ، هرگز نمىتواند ما را اين اندازه دچار بهت و حيرت و اعتراف به قدرت كامله و حكمت بالغهء به وجود آورندهء آن كند .
عجايب نظم و همبستگى در آفرينش قابل احصا و احاطه نيست ، هر گوشه را بنگريم جز انتظام و انطباق و هماهنگى و جز آثار دخالت قصد و عمد و اراده در مخلوقات نمىبينيم .
محصولات الهام الهى
اين همه دانش و علم در راه خداشناسى ، اين همه فلسفه و حكمت در راه شناسايى حقّ ، اين همه اشعار و عرفان در راه معرفت محبوب و اين همه جستجو براى يافتن حقيقت ، محصول همان الهامى است كه قرآن از آن گفتگو كرده و معلول همان عنايتى است كه حضرت سجّاد عليه السلام در فراز دعا بدان اشاره كرده است .
اين الهام است كه اين همه دانشمند را وادار به مطالعهء علوم مختلفه كرده و تحريك به نوشتن محصول مطالعات خود در هزاران كتاب و اين الهام است كه اين همه هنرمند چون سعدى و حافظ و سنايى و باباطاهر و جلال الدّين را وادار كرده كه ذوق خود را در قالب نظم ارائه دهند و از اين راه ، فرهنگى بس پر محتوا و لطيف به يادگار گذارند .