آن كس كه در طريق تو گم گشت همچو سيف * از گفتگو خَمُش شد و از جستجو نشست
( سيف فرغانى )
مقام والاى اهل معرفت
هر انسانى بالقوّه داراى برترى بر تمام موجودات است و بر او واجب است اين استعداد بالقوّه را به فعليّت برساند .
روح اعظم عبارت از همان روح انسانى است كه به اعتبار جوهريّتش نفس واحده و به اعتبار نورانيّتش عقل اوّل ناميده مىشود .
« روح قدسى نيز همان انسان حقيقى و حقيقت انسانىّ است كه خداوند نخست در عالم لاهوت آفريده بعد به عالم جبروت و ملكوت و ناسوت فرستاده و در هر عالمى ملبّس به لباس مخصوص آن عالم گردانيد .
اين روح اعظم و روح قدسى كه در اين جا نفس واحده و انسان حقيقى و حقيقت انسان اعتبار شده ، همان عقل فعّال است كه منشأ نفوس ناطقهء انسانى است .
عقل فعّال فيض دهنده و پرورنده و تكميل كنندهء نفوس ناطقه و مخزن حقايق مجرّده و آخرين درجهء كمال مىباشد كه نفوس ناطقه مىتوانند بدان برسند و نفوس ناطقه را او اشراق مىكند و قدرتهاى بالقوّه را او مبدّل به قدرتهاى بالفعل مىسازد . اين صفات به نظر مىرسد همان صفات روح جامع انسانى است و از اين رو مىتوان روح را به خوبى با عقل فعّال يكى دانست ، چنان كه بعضى از عرفا و حكما اساساً به جاى روح ، كلمهء عقل به كار بردهاند .
از طرف ديگر نيز معلوم است عقل فعّال به لسان شرع همان جبرئيل است كه روح الأمين و روح القدس نيز ناميده مىشود و چنان كه در كتب عرفانى آمده اين عقل را روح اعظم و انسان حقيقى و حقيقت انسان خواندهاند ، پس مىتوان گفت كه : همين روح القدس يا جبرئيل و روح اعظم به توسّط اعلام وحى ، مصدر و مربّى نفوس ناطقهء بشر است و اين نفوس اشعّه وشرارههائى از نور او هستند .