و هرگز نتواند بود كه آدمى يك طرفة العين از خاطرى از اين خاطرههاى چهارگانه خالى باشد مگر در خواب و بىخودى و تحقيق آن است كه در خواب و بىخودى نيز اين خواطر هست لكن چون نفس به آن مشغول نمىشود چنان مىنمايد كه نيست .
و امّا سخن در موافقت و مخالفت آن است كه : نفسى كه موافق راه حقّ است ، آن نفسى است كه خاطر ربّانى و خاطر ملكى اختيار مىكند و فعل خير و نفسى كه مخالف راه حقّ است آن نفس است كه خاطر شيطانى اختيار مىكند و خود سبب خاطرهاى بد مىشود .
و از اين تقرير حال موافقت نفس و مخالفت او در راه خداوند تعالى معلوم مىشود و سالك بايد كه در موافقت حقّ تعالى و مخالفت نفس و شيطان دائم در جهاد و غزاى معنوى باشد كه آن نفى خاطر شيطانى و نفسانى است و نگاهداشتن خود از فعل بد و اثبات خاطر ربّانى و مَلَكى و مشغول كردن خود به فعل نيك ، ان شاء اللَّه تعالى .
[
ج - دانستن معالجهء نفس
] امّا دانستن معالجهء نفس موقوف صحبت اهل اللَّه و عالم ربّانى و مرشد ملكوتى باشد كه از او بدانند ، يا الهام حضرت حقّ تعالى به دل طالب رسد و بداند كه او را چگونه رام مىبايد كرد ، يا از سخن انبيا و اوليا كه بخواند و بداند وفى الجمله ، نفس را به آن رام توان كرد كه در حظّ دنيا زيادت از ضرورت به او نرسانند و در حظّ آخرت تا توان ، كار خير از او بسازند تا او را فكر دنيا كم شود و فكر آخرت بسيار .
و در كارهاى خير طلب اخلاص از او كنند و در هر چيزى او را متّهم دارند و او را در همهء احوال مقصّر شمارند و دائم او را شكنند كه اگر يك لحظه او را به خود وا گذارند فتنهها بر انگيزد .