فأيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّه » « 1 »
پس به هر كجا رو كنيد آن جا روى خداست .
وَهُوَ مَعَكُمْ أيْنَما كُنْتُمْ » « 2 »
و او با شماست هرجا كه باشيد .
اينها همه مسائلى است مربوط به آن سوى مرز ؛ چگونه ما از راه طبيعتشناسى به معرفت اين مسائل نايل مىگرديم ! طبيعتشناسى قطعاً و مسلّماً ما را به علم و قدرت و حكمت آفرينندهء جهان آگاه مىكند ، امّا در همين جهت نيز حدّ اكثر اين است كه ما را واقف مىسازد به اين كه آفرينندهء جهان ، به كارهايى كه در طبيعت انجام مىدهد آگاه است و بر آنها تواناست ، ولى قرآن در اين جهت نيز معرفتى بالاتر از ما مىخواهد و آن اين كه : او بر همه چيز بلا استثنا آگاه است و بر همه چيز بلا استثنا تواناست . چگونه از راه مطالعهء در مخلوقات كه به هر حال محدودند ، به علم نامتناهى و قدرت نامتناهى واقف مىشويم ؟
حقيقت اين است كه مطالعهء طبيعت ما را تا مرز ماوراى طبيعت رهبرى مىكند .
اين راه ، جادهاى است كه تا مرز ماوراى طبيعت كشيده شده است و در آن جا پايان مىيابد و فقط نشانى مبهم از ماوراى طبيعت مىدهد .
يعنى حدّ اكثر ، اثر مطالعهء طبيعت اين است كه بر ما روشن مىكند طبيعت مسخّر و مقهور قوّه يا قوّههاى مدير و مدبّر و شاعر است ، اما اين كه خود آن قوّه از جايى آمده يا نه ، آيا ازلى و ابدى است ، آيا واحد است يا كثير ، بسيط است يا متجزّى ، جامع همهء صفات كمال است يانه ، علم و قدرتش متناهى است يا نامتناهى ، آيا قدّوس و در حدّ اعلاى تنزيه است و هرگونه نقص از او مسلوب است يا نه ، آيا به هر طرف كه برويم و به هر سو كه بنگريم به طرف خدا رفتهايم و به سوى او
هامش
( 1 ) - بقره ( 2 ) : 115 .
( 2 ) - حديد ( 57 ) : 4 .