دينار براى حفارى خليج تعيين كرد و كليّه اين مبلغ را در حفّارى تمام خليج به مصرف رساند . « 1 » امّا طولى نكشيد كه در عصر مستنصر باللّه ، دوباره گل ولاى اين خليج را فرا گرفت و جز هنگام بالا آمدن آب ، ديگر قابل استفاده نبود . اين كانال در دوران اسلامى بعد ، همچنان وسيلهء ارتباط رود خانهاى بين اسكندريه و قاهره بود مگر زمانى كه رسوبات گل و لاى آن را مى پوشاند ، به همين دليل فرمانروايان مماليك نسبت به حفّارى مجّدد ولايروبى آن توجّه ويژه اى داشتند . « 2 » به گفته ابن مماتى ، كشتيها در خليج اسكندريه در حركت بودند و زاّج ، غلّه ، كتان ، بابونه ، شكرو اجناس ديگر را بدانجا حمل مى كردند ، چنانچه از اسكندريه نيز چوب و آهن براى ساختن كشتيها حمل مى شد و اين عمل در ماه ( مسرى ) مطابق ماه آب ( اگوست ) انجام مى گرفت كه آب نيل افزايش مى يافت و خليج اسكندريه پر از آب شد . « 3 » ابن سعيد مغربى مى گويد : وقتى كه از آفريقا به اسكندريه آمد ، در خليج سوار كشتى شد و به طرف نيل حركت كرد وسپس در نيل سوار گشته تا آنكه به « منية سيرج » در شمال قاهره « 4 » رسيد ، وى همچنين در جاى ديگرى دربارهء بازرگانى درياى اسكندرانى و درياى حجاز كه در دوران او در فسطاط گذشته است ، صحبت به ميان آورده است . « 5 » پيش از دوران فاطميان ، ادويه هندى از طريق ايله يا قلزم - فرما وارد « 6 » اسكندريه مىشد ، كشتيهايى كه مسؤول حمل و نقل ادويه از جزاير شرقى هند به مصر بودند ، به دليل وجود صخره هاى مرجانى ناگزير بودند كه روزها حركت كنند و از بيم
تاريخ نيروى دريايى اسلام در مصر و شام (فارسى) — صفحة 150
مساهمون: احمد مختار العبادى
ص١٥٠
هامش
( 1 ) - مقريزى ، الخطط ، ج 1 ، ص 300 .
( 2 ) - آقاى عبدالعزيز سالم ، تاريخ الاسكندريه و حضارتها ، ص 282 - 292 و صفحات بعد .
( 3 ) - ابن مماتى ، قوانين الدواوين ، ص 257 .
( 4 ) - ابن سعيد ، المغرب فى حلى المغرب ، ج 1 ، ص 5 .
( 5 ) - همان مدرك ، ص 11 .
( 6 ) - مسعودى مى گويد : فاصله بين فرما و قلزم يك شب راه بود ، از كليّه مناطق پيرامون درياى روم ( مديترانه ) و درياى چين ( اقيانوس هند ) انواع كالاها و كارهاى هنرى و هدايا از قبيل عطريات وادويه وداروها و مرواريد و بردگان و ديگر خورد نيها و آشاميدنىها و پوشاك ، به اين شهر حمل و تخليه مى شد ( مسعودى ، التنبيه والاشراف ، كتابخانهء خياط ، بيروت 1965 ، ص 20 ) .