درس نوزدهم : اقدامات و فعّاليّتهاى فرهنگى
دوران امامت پيشواى ششم از نظر فرهنگى دوران تحوّل فكرى و پيدايش و گسترش فرقهها و گروههاى مختلف اعتقادى بود . در اين دوران كه نسلهاى جديدى از تازه مسلمانان با ملّيتهاى گوناگون به جمع امت بزرگ اسلامى پيوسته بودند ، بهطور طبيعى عقايد و يافتههاى علمى و فرهنگى خود را نيز به جهان اسلام وارد مىكردند . از سوى ديگر ، شرايط سياسى - اجتماعى جامعهء اسلامى ، فتوحات نظامى و گستردگى قلمرو مناطق تحت نفوذ اسلام ، ايجاب مىكرد مسلمانان با دنياى خارج روابط گستردهترى برقرار كنند و با افكار و انديشههاى فلسفى و كلامى بيگانگان آشنا شوند .
اين تحول بر فرهنگ عمومى جامعهء اسلامى و افكار مسلمانان تأثير قابل توجهى گذاشت و باب بحث و جدال و مناقشات علمى بر روى بسيارى از موضوعات و معارف اسلامى گشوده شد . البتّه پيامدهاى منفى زيادى نيز به بار آورد كه نفوذ انديشههاى بيگانگان در ميان مسلمانان و در پى آن ، پديد آمدن شبهات و انحرافات فكرى و اعتقادى از جملهء آنها است .
فاصله زمانى بيش از يك قرن آغاز اين دوره با ظهور اسلام و روى كار آمدن نسل جديدى از مسلمانان ، حاكميّت جوّ اختناق و فشار از سوى حكمرانان اموى و عباسى ، بركنارى پيشوايان دينى از منصب رهبرى و ارشاد امت و تحريف بسيارى از اصول و حقايق اسلامى توسط عالمان دربارى و . . . نسل اسلامى اين دوره را از نظر آگاهى و شناخت نسبت به اسلام ناب و معارف آن در پايينترين سطح خود قرار داده بود . اعتراف گروهى از مردم شام نزد سفّاح - مبنى بر اينكه ما تاكنون نمىدانستيم رسول خدا صلى الله عليه و آله بجز بنىاميّه ، خويشانى هم دارد تا آن كه شما قيام كرديد و مطلب براى ما آشكار شد - گواه