شاعرى وضعيّت اسفناك مردم عراق در دوران حكومت خالد بر اين سرزمين را چنين ترسيم كرده است :
كَاهْلِ النَّارِ حينَ دَعَوا اغيثُوا * جَميعاً بِالْحَميمِ وَ بِالصَّعيدِ « 1 »
همچون دوزخيانبودند كهپاسخ كمكخواهى آنان ، با آبداغ و چركآلود بهخوندادهشد . وليد بن عبدالملك دومين خليفه معاصر امام عليه السلام دست كمى از برادر خود نداشت . وى در اولين سخنرانى حكومتى خود اعلام كرد : هر كس در برابر ما گردنكشى كند ، كشته مىشود و هر كس سكوت نمايد ، درد و رنج سكوت ، او را خواهد كشت . « 2 » ديگر خليفگان اموى معاصر امام صادق عليه السلام يعنى يزيد بن وليد ، ابراهيم بن وليد و مروان بن محمد از همين قماش بودند . هر چند آنان در اثر كشمكشهاى داخلى در مجموع بيش از شش سال عمر نكردند .
عوامل سرنگونى حزب اموى
سرنگونى حكومت هزار ماههء امويان معلول عوامل گوناگونى است كه در تاريخ منعكس شده است . ما از ميان آن عوامل ، تنها سه عامل را كه بيش از همه تاج و تخت امويان را در تند باد سقوط قرار داد ذكر مىكنيم .
1 - مبارزات و روشنگرى ائمّه عليهم السلام
بىشك روشنگرى و مبارزات ائمّه عليهم السلام و ياران آنان ، بويژه حادثهء كربلا در ايجاد تنفر از بنىاميّه و شورش عليه آنان نقش مؤثرى داشت .
بهعنوان نمونه ، امام صادق عليه السلام ، در تمام مدت زندگى - از جمله سالهايى كه امويان حكومت مىكردند - تا جايى كه محدوديتها و مراقبتهاى بنىاميّه اجازه مىداد ، به روشنگرى پرداخته به مبارزه با ستمگران ، اشتغال داشت .
در حكومت هشام ، يكسال كه امام صادق عليه السلام همراه پدر گرامىاش در مراسم حج
هامش
( 1 ) - كامل ابن اثير ، ج 5 ، ص 225 .
( 2 ) - تاريخ طبرى ، ج 6 ، ص 423 ؛ كامل ابن اثير ، ج 4 ، ص 523 .