نهضت علمى امام باقر عليه السلام در شرايطى تحقق يافت كه جمود فكرى و بيگانگى از فرهنگ و معارف اسلامى سراسر جهان اسلام را فرا گرفته بود . عالمان و فقيهان مشهور يا به دربار وابسته بودند و يا به حوزه‌هاى فكرى منحرف و سرگرم كننده كه نه تنها نمىتوانستند ملجأ و پناهگاه مردم تشنه و جوياى حقيقت باشند كه گاه خطرناكتر از رجال سياسى بر مشكلات و سرگردانى مردم مىافزودند . برخى دانشمندان يهود و نصارا با استفاده از خلأ موجود سعى در تزريق اعتقادات سخيف خود به جامعه اسلامى داشتند و چون توده مردم به اهل بيت عليهم السلام دسترسى نداشتند ، نظرات و القاءات آنان را مىپذيرفتند . ريشه نفوذ بسيارى از عقايد باطل در ميان مسلمانان ازقبيل اعتقاد به جسم بودن خداوند ، اعتقادبه جبر ، تفويض و . . . همين مسأله است . از سوى ديگر ، پيدايش يا گسترش فعّاليت گروههاى فكرى در جامعه اسلامى مانند خوارج ، مرجئه ، معتزله ، جبريّه و فرقه‌هاى جدا شده از شيعه اماميّه مثل كيسانيّه ، زيديّه و غلات با افكار منحرف و مسموم خود ، بر آلودگى فضاى فكرى و فرهنگى جامعه مىافزود . امام باقر عليه السلام ضمن نامه‌اى به سعد الخير از عالمان سوء انتقاد كرده مىفرمايد : همپالگىهاى احبار و رهبان را ببين ؛ همانان كه ( حقايق ) كتاب خدا را از مردم كتمان و تحريف كردند ، بدون آنكه سودى عايدشان گردد و راه به جايى ببرند . اكنون مانند آنها در اين امتند ؛ كسانى كه الفاظ قرآن را حفظ كرده ولى حدود آن را تحريف مىكنند . آنان با اشراف و بزرگان معاشرت دارند و چون سردمداران هوا و هوس پراكنده شوند ، آنان با كسانى خواهند بود كه دنياى بيشترى دارند . فهم و بهره آنها از دانش در همين حدّ است . « 1 » اين عالمان وابسته در زمينه نقل حديث و ارائه فتوا فعّاليت داشتند و احاديث و فتواها