آزمايش از ديگر سنتهاى تاريخى و اجتماعى است . اين موضوع كه با تعبيراتى چون « فتنه » و « بلاء » آمده ، در موارد زيادى مطرح شده است و در دو صورت فردى و اجتماعى قابل بررسى است بدين معنا كه خداوند گاهى شخصى را مىآزمايد تا قدرت روحى ، ظرفيّت ، سپاسگذارى يا ناسپاسى او روشن شود : « وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَىْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجوُعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْامْوالِ وَ الْانْفُسِ وَ الَّثمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرينَ » « 1 » به يقين همهء شما را با چيزى از ترس ، گرسنگى و كاهش در مالها و جانها و ميوه‌ها آزمايش مىكنيم ؛ و بشارت ده به استقامت كنندگان ! گاهى امتحان الهى در سطح گسترده و براى يك قوم ، گروه و ملتى مطرح مىشود : « قالَ فَانَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ اضَلَّهُمُ السَّامِرِىُّ » « 2 » « فرمود : ما قوم تو را بعد از تو آزموديم و سامرى آنها را گمراه ساخت . » و نيز مىفرمايد : « وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جاءَهُمْ رَسوُلٌ كَريمٌ » « 3 » و ما پيش از اينها قوم فرعون را آزموديم و رسول بزرگوارى به سراغشان آمد .