همچون سيّد داماد ، [ 1 ] و شاگرد او ملّاصدرا ، [ 2 ] و دو شاگرد وى فيض [ 3 ] و لاهيجى [ 4 ] ( صاحب « شوارق » ملقّب به فيّاض ) نبوغ پيدا نمودند ؛ مطلب به عكس شد و براهين ساطعه اقامه شد بر « أصالة الوجود » و اينكه ماهيّات همگى اعتبارات صرفهاى هستند كه آنها را ذهن از حدود وجود انتزاع مىكند . و امّا وجود غير محدود مثل وجود واجب جلَّ شأنه اصلًا ماهيّت ندارد بلكه ماهيّت او إنّيّت و تشخّص اوست . ( ماهيَّتُهُ إنّيَّتُه . )
حكيم سبزوارى رَحمهُ الله [ 5 ] در منظومهء خود براهين قاطعهاى بر اصالت وجود اقامه كرده است با آنكه « منظومه » از مختصرترين كتب حكمت است ، تا چه رسد ترا به « أسفار » كه چهار مجلّد از صفحات بزرگ است . و ما براى تو در اينجا فقط به يك برهان اكتفا مىكنيم و آن عبارت است از اختلاف بين دو نحوه وجود ذهنى و خارجى ؛ به طورى كه مىبينى تو آتش را مثلًا كه با وجود ذهنى خودش بر آن هيچ اثرى از آثار « نار » مثل احراق و غيره مترتّب نمىشود به خلاف وجود خارجى آن . اگر ماهيّت آتش اصيل بود
هامش
1 - مولانا محمّد باقر حسينى مشهور به داماد ، سيّد الحكمآء و من أعظم رؤسآءِالدّين . وى صاحب تأليفاتى است . وفاتش در سنهء 1041 بوده است . ( تعليقه )
2 - محمّد بنإبراهيم صدرالدّين شيرازى مشهور به ملّا صدرا و صدرالمتألّهين ، بزرگترين فيلسوف عارف متشرّع ، عالمترين حكماى اسلام و با فضيلتترين آنها . هر كس پس از او آمده است او را امام در حكمت اخذ نموده و از او پيروى كرده است . وفاتش در سنهء 1050 بوده است . ( تعليقه )
3 - محمّد بنمرتضى مشهور به ملّامحسن كاشانى ، فقيه عارف محقّق حكيم متألّه ، صاحب تصنيفات كثيرهء مشهوره ، وى در سنهء 1091 وفات كرده است . ( تعليقه )
4 - ملّا عبدالرّزّاق لاهيجى ، عالم حكيم محقّق مدقّق ، صاحب تصنيفات زيبنده . وفاتش در سنهء 1051 بوده است ( تعليقه )
5 - حاج ملّا هادى بنمهدى سبزوارى ، از بزرگترين حكماء اماميّه ، فيلسوف فقيه عارف ، داراى تصانيف جليله . وى در سنهء 1212 متولّد شد و در سنهء 1289 وفات كرد . ( تعليقه )