وَ رَوَى الشَّيخُ الصَّدُوقُ فِى « مَعَانِى الأخبَارِ » بِإسنَادِهِ عَنهُ ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَ ءَالِهِ وَ سَلَّمَ : التَّوحِيدُ ظَاهِرُهُ فِى بَاطِنِهِ ؛ وَ بَاطِنُهُ فِى ظَاهِرِهِ . ظَاهِرُهُ مَوصُوفٌ لَا يُرَى ؛ وَ بَاطِنُهُ مَوجُودٌ لَا يَخفَى .
يُطلَبُ بِكُلِّ مَكَانٍ ، وَ لَم يَخلُ مِنهُ مَكَانٌ طَرفَة عَينٍ . حَاضِرٌ غَيرُ مَحدُودٍ ؛ وَ غَآئِبٌ غَيرُ مَفقُودٍ . [ 1 ]
قالَ بَعضُهُم : ما ظَهَرَ بِشَىءٍ مِنَ المَظاهِرِ إلّا وَ قَدِ احتَجَبَ بِهِ ؛ وَ ما احتَجَبَ بِشَىءٍ إلّا وَ قَد ظَهَرَ فيهِ . [ 2 ]
وَ قالَ ءَاخَرُ : نشايد كه غيرى او را حجاب آيد ؛ چه حجاب محدود را باشد و او را حدّ نيست . » [ 3 ]
هامش
1 - « و شيخ صدوق در « معانى الأخبار » با سند خود از حضرت أميرالمؤمنين عليهالسّلام روايت كرده است كه وى گفت : رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم گفت : توحيد ، ظاهرش در باطنش مىباشد ؛ و باطنش در ظاهرش مىباشد . ظاهرش به وصف مىآيد امّا ديده نمىشود ؛ و باطنش وجود دارد امّا پنهان نمىباشد . در هر محلّ و مكانى وجود دارد ؛ و هيچ محلّ و مكانى حتّى در يك بازگشت نور و شعاع چشم ، از او فارغ و خالى نيست . حاضر است بدون اندازه و حدّ ؛ و پنهان است بدون عدم و نيستى . »
2 - « بعضى از عرفاء گفتهاند : در هيچ يك از مظاهر ظهور پيدا نمىكند مگر آنكه به واسطهء خود آن مظهر پنهان مىشود ؛ و پنهان نمىشود از چيزى مگر آنكه در خود آن چيز ظهور پيدا مىكند . »
3 - كلمات مكنونه ، ص 8 تا ص 11 ؛ و از طبع مظفّرى ص 13 تا ص 15 ؛ و مرحوم فيض پس از اين مطالبى كه آورده شد به اشعار عارف صمدانى شيخ محمود شبسترى أعلى اللهُ مقامَه استشهاد كرده است :جهان جمله فروغ نور حقّ دان * حق اندر وى ز پيدائى است پنهانتا مىرسد بدين بيت :تو پندارى جهان خود هست دائم * به ذات خويشتن پيوسته قائم