وَ إِنْ مِنْ شَىْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبيحَهُم . [ 1 ]
و قوله : وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِى السَّماواتِ وَ الْأَرْض . [ 2 ]
و نحن به حمد الله عرفنا ذلك بالبرهان و الإيمان جميعا و هذا أمر قد اختص بنا بفضل الله و حسن توفيقه . [ 3 ]
« و شما به خوبى مىدانى كه اثبات عشق در موجودى بدون حيات و شعور در آن موجود صرفاً لقلقهء زبان خواهد بود و معنى و مفهومى نخواهد داشت و ما در بحث علّت و معلول عشق هيولى و مادّه را به صورت ، بر اساس برهان و قواعد منطقيّه به اثبات رسانديم و قبلًا نيز به اثبات حيات و شعور در جميع موجودات پرداختيم و اين مسأله همان مطلب مهمّ و قابل توجّه در اينجاست ، درحاليكه ادراك حقيقى و واقعى آن و وصول به مرتبهء شهود نه براى فردى مثل شيخ الرئيس ابوعلى سينا و نه براى فلاسفه و حكماء متأخر از او تا زمان ما حاصل نشده است ، مگر براى اهل كشف و شهود از صوفيّه كه اين مسأله براى آنها به صورت كشف وجدانى و شهود قلبى و نيز استناره و استعانت از كتاب الهى و روايات وارده از حضرات معصومين صلوات الله و سلامه عليهم أجمعين به صورت بيّن و روشن آشكار گرديده است كه : تمامى اشياء در عالم وجود داراى حيات بوده و همگى به ذكر پروردگار ناطق و تسبيح او را مىگويند و در برابر ذات لايتناهى به سجده و كرنش مىپردازند چنانچه در قرآن كريم وارد است :
و هيچ موجودى از موجودات نيست مگر اينكه تسبيح خداى را همراه با حمد و ستايش او بجاى مىآورند و ليكن شما قادر بر فهم و ادراك تسبيح آنها نمىباشيد . و يا اينكه مىفرمايد : هر موجودى در آسمانها و زمين در برابر ذات
هامش
[ 1 ] - سوره الإسرآء ( 17 ) قسمتى از آيه 44 .
[ 2 ] - سوره الرّعد ( 13 ) صدر آيهء 15 .
[ 3 ] - الحكمة المتعاليه فى الأسفار العقلية الأربعة ، ج 7 ، ص 152 .