نمىآيد حال اگر كسى نتوانسته است چنين انديشهاى راسخ و حبل المتين قويم و متقن را فهم كند ، به خود مراجعه نمايد و جهل خويش را سبب و علّت فقدان معرفت و نقصان درايت بشمارد . [ 1 ]
هامش
1 - مرحوم علّامه والد - رضوان الله عليه - در كتاب « توحيد علمى و عينى » ص 327 در اين باره چنين مىفرمايند : . . . بنابراين كسانى كه به وحدت وجود اعتراض و ايراد دارند ، ابداً معناى آن را تعقّل ننمودهاند . وحدت وجود ، با توحيد كه مبناى اساس شرايع إلهيّه و بالأخص دين حنيفيه اسلام است ، يك معنا است . وحدت ، مصدر باب لازم و مجرّد است و توحيد مصدر باب متعدّى و مزيد فيه . الله اكبر ، و لا إله إلّا الله معنايش همين حقيقت بزرگ است .
اينها مىگويند : وحدت وجود ، يعنى همه چيز خداست ، سگ خداست ، كافر خداست ، زانى خداست ، عياذاً بالله ، كجا معناى وحدت اين است ؟ در كدام كتاب خواندهايد ؟ و يا از كدام مؤمن عارف موحّد شنيدهايد ؟
آنها كه فرياد مىزنند : در ذات واجب ، همه اشياء محدوده ، و تمام ممكنات به حدودها و ماهياتها راه ندارند ، كجا سگ و كافر و زانى راه پيدا مىكنند ؟ !
ارباب شهود و كشف توحيد مىگويند : در عالم وجود ، غير از خدا چيزى نيست . يعنى وجود او چنان سيطره و احاطه در اثر وحدت حقّه حقيقيّه و صرفه خود دارد كه هيچ موجودى در قبال او ، و در برابر او عرض اندام ندارد . وجود اقدس حقّ ، همه اشياء را مندكّ و مضمحلّ و فانى نموده است .
آنجا حدود و قيود كه لازمه شيئيّت اشياء هستند ، كجا مىتوانند وجود و تحقّق داشته باشند ؟ آنها مىگويند : وجود ارواح قدسيّه و نفوس انبياى عظام ، در ذات حقّ مندكّ و فانى هستند . در ذات حق جبرائيل و اسرافيل را نمىتوان يافت . آن وقت كجا سگ و خوك و ميكروب و قاذورات يافت مىشود ؟
آنها مىگويند : تمام موجودات در برابر ذات او وجودى ندارند ، آنها همه تعيّن و ماهيت و حدود مىباشند . و اصل وجود موجودات بسته به ذات حق است كه از آن به صمديّت و مصدريّت و قيّوميّت و منشأيّت تعبير شده است .
اين معنا و مفهوم را اگر درست دقّت كنيم مفاد و مراد همين كلمه تكبير و كلمه تهليلى است كه هر روز در نمازهاى خود واجب است چندين بار بر زبان آوريم ، و به محتوا و مفاد آن معتقد باشيم
اما مسكينان نمىفهمند ، و معناى وحدت را از نزد خود حلول و اتّحاد مىگيرند كه منشأ آن شرك و دوئيّت است . آنگاه مىترسند كه بدين اعتقاد عالى كه روح اسلام است ، لب بگشايند ، درحاليكه خودشان در شبانهروز در نمازها همين معنا را تكرار مىكنند و همين
عبارات را از ذهن مىگذرانند . و اين امر ناشى است از پائين آمدن سطح عمومى معارف اسلام
واكتفاء به علوم مصطلحه و مقرّره و دور شدن از آبشخوار حقائق .
حضرت استادنا الاكرم آية الله المعظم : علّامه طباطبائى - قدّس الله سرّه - مىفرمود :
در اذهان عوام از مردم ، وحدت وجودى از كافر بدتر است . يهودى باش ، مسيحى باش ، اما وحدت وجودى نباش .