اولين مرحله صورتگرى اشياء در لوح محفوظ و عين ثابت و حقيقت رسول الله است
و اين وجود بحت و بسيط ، به واسطه اراده و مشيّت حقّ با استفاده و بهرهگيرى از اسماء و صفات كلّيّه پروردگار به صورتهاى مختلف و انواع متفاوت ظاهر و آشكار مىشود . و همچنان كه ذكر شد اوّلين مرتبه صورتگيرى او همان لوح محفوظ و يا عين ثابت حقيقت رسول الله است كه از آن در زبان ادعيه به تجلّى اعظم [ 1 ] ياد شده است . و بزرگان از اهل معرفت از آن به مقام واحديّت ياد كردهاند و حضرت شيخ اجّل محيى الدين عربى - رضوان الله عليه - از آن به مقام جامعيّت محمّديّه نام برده است و از زبان رسول گرامى اسلام به نُورُ نَبِيّكَ يا جابِر [ 2 ] تعبير گرديده است . و همه حاكى از يك حقيقت و يك واقعيّت است .
پس اين حقيقت بدون صورت و هيئت كه اصل و اساس كل عالم وجود است به واسطهء نفس ارادهء پروردگار تبديل به حقيقتى داراى صورت و سيرت مىگردد ، زيرا وحدت ارادهء حقّ گرچه تعدّد و تكثّر برنمىدارد و تبدّل اراده در ذات پروردگارمقتضى جهل و نقصان نسبت به مراد در عالم خارج خواهد بود و لكن ، مراد قطعاً بايد متعدّد و مختلف باشد و مراد كه همان اشياء و اعيان عالم خارج است به يك اراده ، تحقّق خارجى در صُوَر مختلف و اشكال گوناگون پيدا خواهد نمود و همچنان كه عارف و اصل حافظ شيراز - قدّس الله سرّه - مىفرمايد :
اين همه عكس مى و نقش مخالف كه نمود * يك فروغ رخ ساقى است كه در جام افتاد [ 3 ]
همه اعيان موجوده در عالم تكوين به يك اراده از يك منشأ بىصورت و بىماهيّت و بىهيئت تنزّل يافتهاند . و بر اين اساس چگونه ممكن است نزول اراده پروردگار در تكوين اعيان خارجى چه مادّى و چه برزخى و مثالى و چه
هامش
[ 1 ] - البلد الأمين ، ص 183 ؛ مصباح الكفعمى ، ص 535 .
[ 2 ] - بحار الأنوار ، ج 15 ، ص 24 .
[ 3 ] - ديوان حافظ ، بيتى از غزل 177 .