براى روشن شدن آن بايد از علم تجربى و حسّى مدد جست .
سخنى است بىمحتوا و غير متين .
زيرا قرآن براى همهء افراد در سطوح مختلفه و مراتب معرفت متفاوته نازل شده است ، و هر فرد به اندازهء سعهء علمى و معرفتى خود از آن بهره مىبرد . جائى كه فردى مثل مرحوم آخوند ملّا فتحعلى سلطان آبادى يك آيه از قرآن را سى شب متوالى از شبهاى ماه مبارك رمضان تفسير نمود و هر شب تفسيرى به خلاف تفسير شب قبل ارائه داد [ 2 ] كجا شخصى مثل فرد مذكور مىتواند به اين مرتبه از علم و عمق قرآن دست يابد ، تازه ايشان فرموده بود قرآن داراى هفتاد بطن است و من تنها سى بطن و عمق آن را واجد مىباشم .
و جائى كه أميرالمؤمنين يك شب تا به صبح به تفسير بسم الله الرّحمن الرّحيم پرداخت و كلامش به آخر نرسيد [ 1 ] كجا اين معانى و حقائق براى همه آدميان گشوده شده است ؟
هامش
2 - حقائق الاصول ، ج 1 ، ص 95 : « فائدة » : حدث بعض الأعاظم دام تأييده - أنه حضر يوما منزل الآخوند ملا فتح على - قدس سره - مع جماعة من الأعيان منهم السيد إسماعيل الصدر - رحمة الله عليه - و الحاج النورى صاحب المستدرك - رحمة الله عليه - و السيد حسن الصدر دام ظله فتلا الآخوند - رحمة الله عليه - قوله تعالى : ( وَ اعْلَمُوا أَنَّ فيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطيعُكُمْ فى كَثيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإيمانَ . . ) الآية ثم شرع فى تفسير قوله : تعالى فيها : ( حَبَّبَ إِلَيْكُمُ ) . . . الآية و بعد بيان طويل فسرها بمعنى لما سمعوه منه استوضحوه و استغربوا من عدم انتقالهم إليه قبل بيانه لهم ، فحضروا عنده فى اليوم الثانى ففسرها بمعنى آخر غير الأول فاستوضحوه أيضا و تعجبوا من عدم انتقالهم أليه قبل بيانه ، ثم حضروا عنده فى اليوم الثالث فكان مثل ما كان فى اليومين الآولين و لم يزالوا على هذه الحال كلما حضروا عنده يوما ذكر لها معنى الى ما يقرب من ثلاثين يوما فذكر لها ما يقرب من ثلاثين معنى و كلما سمعوا منه معنى استوضحوه ، و قد نقل الثقات لهذا المفسر كرامات قدس الله روحه .
[ 1 ] - بحار الأنوار ، ج 40 ، ص 186 .