دوّم به صورت كشف دفعى و ابداعى بدون هيچ سبق اراده و تأمّل كه اين قسم خود داراى اقسام و انواع مختلفى است كه گاه به صورت نزول ملكى از ملائكه است ، و گاه به صورت مشاهدهء يك حقيقت در مكاشفات نوريّه است ، و گاه به صورت مشاهده يك حقيقت و يك حادثه در رؤياهاى صادقه است ، و گاه به صورت برقى است كه به ذهن خطور مىكند و انسان كشف يك مجهول و نورانيّت يك حقيقت را در آن مىيابد ، چنانچه براى رسول خدا و ائمه و نيز اولياى الهى بارها و بارها اتّفاق افتاده است ، و نيز براى ساير افراد كم و بيش رخ مىدهد . تمام اين موارد همه از جمله وحى و الهام است .
توضيحى بر كلام بعضى بزرگان در جواب به آقاى سروش
و امّا مطلبى كه از بعضى بزرگان در جوابيّه ذكر شده و فرمودهاند : [ 1 ]
مسير تفكّر و انديشه به اختيار خود انسان است كه از جزئى و محسوس به كلّى و معقول حركت مىنمايد و در ترتيب مقدّمات فعل و تشخيص خود را دخيل مىداند و فعل را به خود منتسب مىنمايد و چه بسا در اين تركيب و امتزاج خطا و لغزش به واسطه ضعف و نقص ذاتى و يا عرضى صورت پذيرد و نتيجه به اشتباه حاصل گردد ، امّا در وحى افاضه و ادراك از ناحيه ربوبى و بدون اختيار و اراده و گزينش كلمات و تركيب قضايا است و طبعاً پيامبر الهى اين صورت را از خود نمىبيند و به خداى متعال نسبت مىدهد و به عبارت ديگر نفس تعيّن خارجى آن حقيقت به صورت علم حضورى بر او منكشف و هويدا مىگردد و نه صورتى از آن به علم حصولى و اكتسابى ، و همين تفاوت بين دو نحوهء از علم ، كه يكى با اختيار و اعمال قوّه عاقله و دخالت نفس فاعل در شكلگيرى آن صورت و ديگرى القاء صورت و معنا از ناحيه ربوبى بدون دخالت و مسبوق به سابقه تأمّل و تعمّل عقلى و ذهنى بودن ، آنها را از يكديگر متمايز نموده است و به يكى جنبه بشرى و به ديگرى صبغهء الهى و وحيانى داده است .
هامش
[ 1 ] - حضرت آية الله منتظرى مدّ ظلّه .